Kiểm nghiệm nguyên liệu dược liệu: vì sao quan trọng

Kiểm nghiệm nguyên liệu dược liệu là việc lấy mẫu và phân tích từng lô dược liệu theo tiêu chuẩn chất lượng trước khi đưa vào sản xuất. Bước này giúp phát hiện dược liệu nhầm loài, kém chất lượng hoặc nhiễm độc chất. Bài viết trình bày các chỉ tiêu thường kiểm tra và quy trình kiểm nghiệm một lô dược liệu.

Vì sao dược liệu cần được kiểm nghiệm?

Dược liệu cần được kiểm nghiệm vì chất lượng thay đổi theo giống, vùng trồng, mùa thu hái và bảo quản, kéo theo 5 rủi ro: nhầm loài, hoạt chất thấp, ẩm mốc, nhiễm độc chất và lẫn tạp chất. Cụ thể:

  • Nhầm loài hoặc trộn lẫn: nhiều cây thuốc có hình dáng giống nhau hoặc trùng tên dân gian; dược liệu đã thái phiến, tán bột càng khó nhận biết bằng mắt.
  • Hàm lượng hoạt chất thấp: thu hái sai thời điểm, sai bộ phận, hoặc dược liệu đã bị chiết bớt.
  • Ẩm mốc: phơi sấy, bảo quản không tốt làm dược liệu nhiễm nấm mốc và độc tố vi nấm như aflatoxin.
  • Nhiễm độc chất từ môi trường: kim loại nặng từ đất, nước; tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.
  • Tạp chất: đất cát, rơm rạ, bộ phận khác của cây.

Kiểm nghiệm dược liệu gồm những chỉ tiêu nào?

Kiểm nghiệm dược liệu gồm các nhóm chỉ tiêu: cảm quan và vi học, định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, định lượng hoạt chất và các chỉ tiêu an toàn. Tiêu chuẩn từng dược liệu dựa trên Dược điển Việt Nam, dược điển các nước hoặc tiêu chuẩn cơ sở.

Nhóm chỉ tiêu Mục đích
Mô tả cảm quan, soi vi học Kiểm tra hình dáng, màu, mùi và cấu tạo tế bào để xác định đúng dược liệu
Định tính (ví dụ sắc ký lớp mỏng) Xác nhận có các nhóm chất đặc trưng của loài, phát hiện nhầm lẫn
Độ ẩm Dược liệu quá ẩm dễ mốc, hỏng
Tro toàn phần, tro không tan trong acid Đánh giá lẫn đất cát, tạp chất vô cơ
Tạp chất Phát hiện bộ phận khác, vật lạ lẫn vào
Định lượng hoạt chất hoặc chất đánh dấu Bảo đảm hàm lượng đạt yêu cầu, giúp sản phẩm ổn định giữa các lô
Kim loại nặng Kiểm soát chì, cadimi, thủy ngân, asen
Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật Bảo đảm không vượt giới hạn cho phép
Giới hạn nhiễm khuẩn, nấm mốc, aflatoxin Bảo đảm an toàn vi sinh

Không phải dược liệu nào cũng làm đủ tất cả chỉ tiêu; tiêu chuẩn của từng dược liệu quy định chỉ tiêu và giới hạn cụ thể. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng ban hành hướng dẫn phương pháp kiểm tra chất lượng dược liệu [1].

Quy trình kiểm nghiệm một lô dược liệu gồm những bước nào?

Quy trình kiểm nghiệm một lô dược liệu gồm 5 bước: tiếp nhận và biệt trữ, lấy mẫu, phân tích, đánh giá và quyết định, lưu hồ sơ và lưu mẫu. Từng bước như sau:

  1. Tiếp nhận và biệt trữ: lô dược liệu về kho được để riêng, dán nhãn "chờ kiểm nghiệm".
  2. Lấy mẫu: mẫu được lấy ở nhiều vị trí trong lô theo quy trình để đại diện cho cả lô.
  3. Phân tích: phòng kiểm nghiệm thực hiện các chỉ tiêu theo tiêu chuẩn.
  4. Đánh giá và quyết định: lô đạt được dán nhãn "đạt" và chuyển vào sản xuất; lô không đạt bị loại và trả lại nhà cung cấp hoặc hủy.
  5. Lưu hồ sơ và lưu mẫu: phục vụ truy xuất khi cần.

Phòng kiểm nghiệm cần đáp ứng những gì?

Phòng kiểm nghiệm cần đáp ứng 4 yêu cầu: thiết bị phù hợp, nhân sự được đào tạo, phương pháp được thẩm định và kiểm soát chất lượng nội bộ. Khi đó, kết quả kiểm nghiệm mới đáng tin cậy.

ISO/IEC 17025 là tiêu chuẩn quốc tế về năng lực của phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn. Phòng đạt tiêu chuẩn này được đánh giá cả hệ thống quản lý và năng lực kỹ thuật. Như vậy, kiểm nghiệm nguyên liệu dược liệu chỉ có giá trị khi được thực hiện tại phòng thí nghiệm đủ năng lực.

Kiểm nghiệm đầu vào chỉ là một khâu trong chuỗi kiểm soát chất lượng; người tiêu dùng cũng có thể tự bảo vệ mình khi chọn sản phẩm.

Ngoài kiểm nghiệm đầu vào, cần lưu ý gì về chất lượng dược liệu?

Ngoài kiểm nghiệm đầu vào, cần lưu ý 2 điểm: nhà sản xuất còn kiểm tra trong quá trình và thành phẩm, còn người tiêu dùng nên chọn dược liệu rõ nguồn gốc.

Nhà sản xuất kiểm tra chất lượng ở những khâu nào khác?

Nhà sản xuất còn kiểm tra trong quá trình sản xuất, như độ đồng đều khối lượng, độ rã, và kiểm nghiệm thành phẩm trước khi xuất xưởng. Mỗi lô sản phẩm đều có hồ sơ để truy xuất ngược về lô nguyên liệu đã dùng.

Người tiêu dùng nên lưu ý gì khi chọn dược liệu?

Người tiêu dùng nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và tránh dược liệu trôi nổi. Cụ thể:

  • Chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nhãn ghi đủ tên và địa chỉ cơ sở sản xuất.
  • Tránh dùng dược liệu trôi nổi, không rõ nguồn gốc, đặc biệt dạng bột hoặc đã thái nhỏ.
  • Dược liệu có mùi lạ, mốc, ẩm, đổi màu thì không nên dùng.
  • Hỏi thầy thuốc trước khi dùng dược liệu để điều trị bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Dược liệu sạch có cần kiểm nghiệm không?

Có. Dù trồng theo quy trình tốt, mỗi lô vẫn cần được kiểm nghiệm để xác nhận chất lượng thực tế.

Aflatoxin là gì?

Aflatoxin là độc tố do một số loại nấm mốc sinh ra khi dược liệu, ngũ cốc bị ẩm.

Tiêu chuẩn dược liệu dựa vào đâu?

Chủ yếu dựa vào Dược điển Việt Nam; với dược liệu chưa có chuyên luận, cơ sở xây dựng tiêu chuẩn riêng theo quy định.

Nguồn tham khảo

  1. WHO – Quality control methods for herbal materials (2011)
  2. WHO – Guidelines on good agricultural and collection practices (GACP) for medicinal plants (2003)

Tác giả: Dược sĩ Đỗ Việt Hà

Cập nhật lúc: 18/11/2026
Loading...