Béo phì: Thực trạng, nhận biết và cách phòng tránh
Tác giả: Ds. Đỗ Việt Hà
Béo phì là bệnh mạn tính do tích tụ mỡ quá mức, đang gia tăng nhanh ở cả người lớn và trẻ em Việt Nam. Người đọc có thể tự nhận biết béo phì qua chỉ số BMI, vòng eo và tỷ lệ vòng eo/chiều cao. Phòng tránh béo phì dựa trên ba trụ cột: ăn uống hợp lý, vận động đều đặn và theo dõi chỉ số cơ thể.
Béo phì là gì?
Béo phì là bệnh mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tích tụ mỡ quá mức, gây hại cho sức khỏe; người trưởng thành được xác định béo phì khi BMI từ 30 trở lên theo WHO.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), béo phì hình thành do nhiều yếu tố tác động qua lại [1]. Các yếu tố này gồm môi trường, tâm lý – xã hội và cơ địa sinh học. Thừa cân là giai đoạn trước béo phì, khi BMI từ 25 trở lên. Với người châu Á, các ngưỡng này thấp hơn: thừa cân từ BMI 23 và béo phì từ BMI 25 [5].
Thực trạng thừa cân, béo phì hiện nay như thế nào?
Thừa cân, béo phì đang tăng trên toàn cầu và tại Việt Nam; tỷ lệ ở trẻ 5–19 tuổi Việt Nam tăng hơn gấp đôi trong 10 năm.
Dưới đây là số liệu trên thế giới và tại Việt Nam.
Trên thế giới có bao nhiêu người thừa cân, béo phì?
Năm 2024, thế giới có 2,6 tỷ người trưởng thành thừa cân, trong đó 940 triệu người béo phì, theo WHO.
Các số liệu chính trong báo cáo của WHO [1]:
- Người trưởng thành: 45% thừa cân, khoảng 16% béo phì.
- Trẻ em và vị thành niên 5–19 tuổi: 400 triệu thừa cân, trong đó 170 triệu béo phì.
- Trẻ dưới 5 tuổi: 35 triệu thừa cân.
Thừa cân, béo phì ở Việt Nam đang tăng ra sao?
Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi Việt Nam tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, theo Tổng điều tra Dinh dưỡng của Bộ Y tế.
Tổng điều tra Dinh dưỡng khảo sát 22.400 hộ gia đình tại 25 tỉnh, thành [2]. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ năm 2020 khác nhau theo khu vực:
| Khu vực | Tỷ lệ thừa cân, béo phì (trẻ 5–19 tuổi, 2020) |
|---|---|
| Thành thị | 26,8% |
| Nông thôn | 18,3% |
| Miền núi | 6,9% |

Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi Việt Nam theo Tổng điều tra Dinh dưỡng
Ở người trưởng thành tại TP HCM, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở mức 37% [3]. Số liệu được chia sẻ tại hội nghị khoa học của Bệnh viện Nhân dân Gia Định năm 2024.
Nguyên nhân gây thừa cân, béo phì gồm những gì?
Nguyên nhân gây thừa cân, béo phì gồm 2 nhóm: yếu tố môi trường – lối sống và yếu tố sinh học như rối loạn điều hòa cảm giác thèm ăn, di truyền.
Theo WHO, môi trường sống khiến thực phẩm lành mạnh khó tiếp cận và hạn chế vận động là động lực chính của béo phì [1]. Trong cuộc sống hằng ngày, nhóm yếu tố lối sống thường gặp gồm:
- Thiếu thời gian chuẩn bị bữa ăn, nghỉ ngơi và ngủ.
- Ăn uống theo cảm xúc khi căng thẳng.
- Ít vận động, làm việc ngồi nhiều.
- Không có giờ ăn cố định.
Bên cạnh lối sống, yếu tố sinh học cũng góp phần gây béo phì [1]. Rối loạn điều hòa cảm giác thèm ăn và biến thể di truyền khiến mỗi người có mức độ nhạy cảm khác nhau.
Làm sao nhận biết mình có bị thừa cân, béo phì không?
Để nhận biết thừa cân, béo phì, dùng 3 chỉ số đo tại nhà: chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và tỷ lệ vòng eo/chiều cao (WHtR).
Mỗi chỉ số cho biết một khía cạnh khác nhau của tình trạng cơ thể.
Chỉ số BMI được tính và phân loại thế nào?
BMI bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m); người Việt Nam được xếp thừa cân khi BMI từ 23 và béo phì khi BMI từ 25.
Ví dụ, một người cao 1,70 m, nặng 70 kg có BMI = 70 / (1,70 × 1,70) ≈ 24,2. Theo ngưỡng WHO, người này ở mức bình thường. Theo ngưỡng cho người châu Á, người này đã thừa cân. Bảng dưới so sánh hai cách phân loại [1][4][5]:
| Phân loại | Ngưỡng WHO chung | Ngưỡng cho người châu Á |
|---|---|---|
| Thừa cân | BMI 25–29,9 | BMI 23–24,9 |
| Béo phì | BMI từ 30 | BMI từ 25 |
Viện Quốc gia về Y tế và Chất lượng Chăm sóc Vương quốc Anh (NICE) cũng hạ ngưỡng BMI cho người gốc Á [4]. Theo NICE, người gốc Á thừa cân từ BMI 23, béo phì từ BMI 27,5.
Tỷ lệ vòng eo/chiều cao (WHtR) cho biết điều gì?
Tỷ lệ vòng eo/chiều cao cho biết lượng mỡ tập trung ở vùng bụng; nên giữ vòng eo dưới một nửa chiều cao, theo NICE.
Để đo, quấn thước dây ở điểm giữa bờ dưới xương sườn và đỉnh xương hông, thở ra tự nhiên rồi đọc số đo [4]. Chia vòng eo cho chiều cao, cùng đơn vị đo. NICE phân loại kết quả như sau [4]:
| Tỷ lệ vòng eo/chiều cao | Ý nghĩa |
|---|---|
| 0,4–0,49 | Mỡ bụng ở mức khỏe mạnh |
| 0,5–0,59 | Mỡ bụng tăng, nguy cơ sức khỏe tăng |
| Từ 0,6 | Mỡ bụng cao, nguy cơ sức khỏe tăng thêm |

Cách đo vòng eo và phân loại tỷ lệ vòng eo/chiều cao theo NICE
Vòng eo bao nhiêu là béo bụng?
Người Việt Nam được xác định béo bụng khi vòng eo nam từ 90 cm, nữ từ 80 cm trở lên.
Ngưỡng này dùng cho người châu Á, theo tư vấn của chuyên gia Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM [5]. Vòng eo lớn phản ánh mỡ tích tụ trong ổ bụng, ngay cả khi BMI chưa vượt ngưỡng.
Béo phì gây ra những hậu quả gì?
Béo phì làm tăng nguy cơ tim mạch, đái tháo đường type 2, một số bệnh ung thư, bệnh gan và thận; năm 2023, BMI cao gây khoảng 3,7 triệu ca tử vong.
Số liệu của WHO cho thấy phần lớn ca tử vong liên quan BMI cao là do bệnh tim mạch, đái tháo đường và ung thư [1]. Các hậu quả thường gặp gồm:
- Tim mạch: tăng huyết áp, bệnh tim mạch.
- Chuyển hóa: đái tháo đường type 2.
- Gan: gan nhiễm mỡ.
- Ung thư: một số loại ung thư.
- Ở trẻ em: bị kỳ thị, chất lượng sống và kết quả học tập kém hơn, dễ béo phì khi trưởng thành [1].

Các nhóm bệnh liên quan đến béo phì theo WHO
WHO ước tính chi phí do béo phì trên toàn cầu có thể đạt 3.000 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030 nếu không có thay đổi [1].
Phòng tránh béo phì bằng cách nào?
Để phòng tránh béo phì, thực hiện 4 nhóm biện pháp: ăn uống hợp lý, vận động đều đặn, ngủ đủ và theo dõi chỉ số cơ thể định kỳ.
Các biện pháp dưới đây dựa trên khuyến nghị của WHO và các nghiên cứu đã công bố.
Ăn uống thế nào để phòng tránh béo phì?
Để phòng tránh béo phì, ăn nhiều rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và hạt; hạn chế đồ uống có đường và thực phẩm giàu năng lượng.
Đây là khuyến nghị dinh dưỡng của WHO cho mỗi người [1]. Từ đó, người bận rộn có thể áp dụng một số cách cụ thể:
- Chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ, ăn vào giờ cố định.
- Ăn rau và thực phẩm giàu đạm trước, tinh bột sau.
- Thay nước ngọt bằng nước lọc hoặc trà không đường.
- Chuẩn bị sẵn bữa ăn có khẩu phần định lượng cho những ngày bận rộn.
Thứ tự ăn có ảnh hưởng đến đường huyết sau ăn. Một nghiên cứu trên tạp chí Diabetes Care năm 2015 theo dõi 11 người béo phì mắc đái tháo đường type 2 [6]. Khi ăn rau và đạm trước tinh bột, đường huyết sau 30 và 60 phút thấp hơn khoảng 29% và 37% so với ăn tinh bột trước. Đây là nghiên cứu nhỏ, cần thêm bằng chứng trên nhóm người lớn hơn.

Thứ tự ăn gợi ý trong bữa: rau → đạm → tinh bột
Với người không có thời gian nấu nướng, một bữa ăn định lượng sẵn giúp chủ động lượng năng lượng nạp vào. Fitmeal Thái Minh là thực phẩm bổ sung dạng bột ngũ cốc, mỗi gói 50 g cung cấp 185 kcal, dùng làm bữa phụ hoặc thay bữa chính. Sản phẩm gồm 15 loại ngũ cốc và thảo mộc, đạm thủy phân từ cá hồi và chiết xuất lá dâu tằm, thuộc nhóm ít đường, ít muối. Tìm hiểu thêm tại bài Fitmeal Thái Minh: Bữa ăn dinh dưỡng 185 Kcal kiểm soát khẩu phần. Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Fitmeal Thái Minh – hộp 15 gói x 50 g

Đóng gói Fitmeal Thái Minh tại nhà máy Thái Minh Hitech
Vận động bao nhiêu là đủ để phòng tránh béo phì?
Đi bộ khoảng 7.000 bước mỗi ngày gắn với nguy cơ tử vong thấp hơn 47% so với 2.000 bước, theo phân tích gộp trên The Lancet Public Health năm 2025.
Phân tích gộp này tổng hợp 57 nghiên cứu tại hơn 10 quốc gia [7]. Ở mức 7.000 bước, nguy cơ sa sút trí tuệ cũng thấp hơn 38%. Người bận rộn có thể tăng vận động bằng các cách sau:
- Tập tại chỗ: plank, squat, bật nhảy.
- Thay đổi nhỏ: đi thang bộ thay thang máy, đạp xe thay đi xe máy quãng ngắn.
- Vận động tại bàn làm việc: đứng dậy, vươn vai sau mỗi giờ ngồi.
- Theo dõi bằng thiết bị đếm bước chân để duy trì mục tiêu.
Kết hợp ăn uống hợp lý và vận động đều đặn là nền tảng phòng tránh béo phì lâu dài.
Bên cạnh các biện pháp phòng tránh, một số trường hợp đặc biệt cần được lưu ý riêng khi đánh giá và kiểm soát cân nặng.
Cần lưu ý gì khi đánh giá và kiểm soát cân nặng?
Khi đánh giá cân nặng, cần lưu ý BMI không phản ánh đủ mỡ bụng, trẻ em dùng cách đánh giá riêng, và người béo phì nên được bác sĩ theo dõi.
Các lưu ý cụ thể như sau.
BMI bình thường có loại trừ béo bụng không?
Không, BMI bình thường chưa loại trừ béo bụng; nên đo thêm vòng eo hoặc tỷ lệ vòng eo/chiều cao.
BMI chỉ phản ánh tương quan cân nặng và chiều cao, không cho biết mỡ phân bố ở đâu. NICE khuyến nghị đo tỷ lệ vòng eo/chiều cao cho người trưởng thành có BMI dưới 35 [4]. Tỷ lệ từ 0,5 trở lên đã cho thấy nguy cơ sức khỏe tăng.
Trẻ em thừa cân, béo phì được đánh giá khác người lớn thế nào?
Trẻ em được đánh giá theo BMI theo tuổi so với chuẩn tăng trưởng của WHO, không dùng ngưỡng BMI cố định như người lớn.
Với trẻ 5–19 tuổi, thừa cân khi BMI theo tuổi cao hơn trung vị chuẩn trên 1 độ lệch chuẩn, béo phì khi cao hơn 2 độ lệch chuẩn [1]. Với trẻ dưới 5 tuổi, WHO dùng cân nặng theo chiều cao. Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá chính xác.
Khi nào người thừa cân, béo phì nên đi khám?
Người có BMI hoặc vòng eo vượt ngưỡng nên đi khám để được đánh giá và lập kế hoạch kiểm soát cân nặng phù hợp.
WHO khuyến nghị nhân viên y tế đánh giá cân nặng định kỳ, tư vấn chế độ ăn, vận động và chuyển người béo phì đến chăm sóc toàn diện [1]. Người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch nên hỏi ý kiến bác sĩ, trước khi áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe.
Câu hỏi thường gặp
Béo phì có phải là bệnh không?
Có, WHO xác định béo phì là bệnh mạn tính, cần được phòng ngừa và chăm sóc lâu dài.
BMI 23 có bị coi là thừa cân không?
Có, theo ngưỡng cho người châu Á, BMI từ 23 đến 24,9 được xếp vào nhóm thừa cân.
Vòng eo bao nhiêu là an toàn?
Vòng eo nên nhỏ hơn một nửa chiều cao; người cao 160 cm nên giữ vòng eo dưới 80 cm.
Mỗi ngày nên đi bộ bao nhiêu bước?
Khoảng 7.000 bước mỗi ngày đã gắn với lợi ích sức khỏe rõ rệt so với mức 2.000 bước, theo phân tích gộp năm 2025.
Nguồn tham khảo
- World Health Organization. Obesity and overweight (Fact sheet). who.int
- VnExpress (15/4/2021). Số trẻ béo phì tăng mạnh. vnexpress.net
- Báo Sài Gòn Giải Phóng (3/8/2024). Cảnh báo đại dịch béo phì ở người trẻ. sggp.org.vn
- NICE. Identifying and assessing overweight, obesity and central adiposity. nice.org.uk
- VnExpress (26/10/2024). Cách nhận biết thừa cân. vnexpress.net
- Shukla AP và cộng sự. Diabetes Care, 2015; 38(7): e98–e99. doi.org
- The University of Sydney (24/7/2025). Rethink the 10,000 a day step goal, study suggests (The Lancet Public Health, 2025). sydney.edu.au
BÀI VIẾT MỚI NHẤT
- Fitmeal Thái Minh: Bữa ăn dinh dưỡng 185 Kcal kiểm soát khẩu phần
- Siro Heviho: TPBVSK hỗ trợ giảm ho, long đờm, giảm đau rát họng cho trẻ và người lớn
- COTRIPro trong uống ngoài bôi: hỗ trợ tăng sức bền thành mạch, giúp giảm triệu chứng của trĩ
- Tràng Phục Linh PLUS: TPBVSK hỗ trợ giảm triệu chứng hội chứng ruột kích thích, viêm đại tràng co thắt
- Vương Bảo New: TPBVSK hỗ trợ cải thiện rối loạn tiểu tiện ở nam giới u xơ tiền liệt tuyến
- Đông trùng hạ thảo Thái Minh: Hỗ trợ tăng cường sức khỏe cho người gầy yếu, mệt mỏi
- Calci Magie D3 Khương Thảo Đan – bộ ba Calci, Vitamin D3, Vitamin K2 cùng Magie trong một viên
- Cách đọc nhãn và phân biệt thực phẩm bảo vệ sức khỏe với thuốc