Dược liệu Việt: từ vùng trồng đến nhà máy

Chất lượng sản phẩm từ thảo dược được quyết định ngay tại vùng trồng: dược liệu tốt cần đúng loài, trồng nơi sạch, thu hái đúng thời điểm, sơ chế, bảo quản đúng cách và được kiểm nghiệm. Bài viết giới thiệu hành trình đó theo nguyên tắc Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu (GACP).

Vì sao nguồn gốc dược liệu quan trọng?

Nguồn gốc dược liệu quan trọng vì hàm lượng hoạt chất thay đổi theo giống, thổ nhưỡng, khí hậu, tuổi cây, mùa thu hái và cách phơi sấy, đồng thời dễ nhiễm độc chất nếu trồng sai cách. Khác với hóa dược có thành phần cố định, dược liệu là sản phẩm của tự nhiên.

Dược liệu có thể nhiễm kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc nấm mốc nếu trồng và bảo quản không đúng. Vì vậy, kiểm soát từ gốc là cách hiệu quả để có nguyên liệu ổn định và an toàn.

GACP là gì?

GACP (Good Agricultural and Collection Practices) là bộ nguyên tắc thực hành tốt nuôi trồng và thu hái cây thuốc, được WHO ban hành hướng dẫn từ năm 2003. Tại Việt Nam, nội dung này được quy định tại Thông tư 19/2019/TT-BYT của Bộ Y tế.

Thông tư 19/2019/TT-BYT quy định thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu, nguyên tắc khai thác dược liệu tự nhiên, kèm thủ tục đánh giá và cấp giấy chứng nhận dược liệu đạt GACP.

Hành trình của dược liệu từ vùng trồng đến nhà máy gồm những bước nào?

Hành trình của dược liệu gồm 6 bước: chọn giống đúng loài, chọn vùng trồng, nuôi trồng có ghi chép, thu hái đúng thời điểm, sơ chế và bảo quản, kiểm nghiệm trước khi vào nhà máy. Từng bước như sau.

Vì sao phải chọn giống và xác định đúng loài?

Phải xác định đúng loài vì nhiều cây thuốc có hình dáng giống nhau hoặc trùng tên dân gian. Giống cây phải được xác định đúng tên khoa học, rõ nguồn gốc để dược liệu có đúng thành phần mong muốn.

Vùng trồng dược liệu cần đáp ứng điều kiện gì?

Vùng trồng cần có khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với từng loài và cách xa nguồn ô nhiễm như khu công nghiệp, bãi rác, đường giao thông lớn. Đất và nguồn nước tưới được đánh giá để hạn chế nguy cơ nhiễm kim loại nặng.

Nuôi trồng và chăm sóc dược liệu cần ghi chép những gì?

Mọi hoạt động chăm sóc, gồm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, được ghi chép lại để truy xuất khi cần. Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chỉ dùng khi cần, đúng loại, đúng liều và bảo đảm thời gian cách ly trước thu hoạch.

Thu hái dược liệu thế nào cho đúng?

Để thu hái đúng, chọn thời điểm cho hàm lượng hoạt chất cao và thu đúng bộ phận dùng. Có loài thu rễ khi cây đủ năm tuổi, có loài thu lá trước khi ra hoa, có loài thu quả khi chín. Tạp chất và phần hư hỏng được loại bỏ ngay tại chỗ.

Sơ chế, phơi sấy và bảo quản dược liệu ra sao?

Sau thu hái, dược liệu được rửa sạch, cắt thái nếu cần và làm khô sớm ở nhiệt độ kiểm soát để tránh nấm mốc và giữ hoạt chất. Dược liệu khô được đóng gói, ghi nhãn tên, nguồn gốc, ngày thu hái, số lô và bảo quản nơi khô ráo, tránh côn trùng.

Dược liệu được kiểm nghiệm thế nào trước khi vào nhà máy?

Tại nhà máy, mỗi lô dược liệu được lấy mẫu và kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn chất lượng trước khi nhập kho; lô không đạt bị loại. Xem thêm bài Kiểm nghiệm nguyên liệu dược liệu.

Dược liệu có nguồn gốc rõ ràng mang lại lợi ích gì?

Dược liệu có nguồn gốc rõ ràng mang lại lợi ích cho cả nhà sản xuất và người dùng: nguyên liệu ổn định, truy xuất được nguồn gốc và hạn chế nguy cơ tồn dư độc chất. Bảng dưới đây so sánh lợi ích cho từng bên.

Với nhà sản xuất Với người dùng
Nguyên liệu ổn định giữa các lô Sản phẩm có chất lượng đồng đều
Truy xuất được nguồn gốc khi có sự cố Yên tâm về an toàn
Giảm tỷ lệ lô nguyên liệu bị loại Hạn chế nguy cơ tồn dư độc chất

Như vậy, hành trình dược liệu Việt từ vùng trồng đến nhà máy cần được kiểm soát ở từng bước để bảo đảm chất lượng sản phẩm.

Ngoài chất lượng nguyên liệu, phát triển vùng trồng còn gắn với bảo tồn và sinh kế.

Vì sao cần phát triển dược liệu Việt bền vững?

Cần phát triển dược liệu bền vững vì khai thác tự nhiên quá mức có thể làm cạn kiệt nhiều loài quý. Vùng trồng theo GACP vừa tạo nguồn nguyên liệu ổn định, vừa tạo sinh kế cho người dân và bảo tồn nguồn gen cây thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Dược liệu đạt GACP khác gì dược liệu thông thường?

Dược liệu đạt GACP được trồng, thu hái, sơ chế, bảo quản theo quy trình có kiểm soát, có hồ sơ truy xuất và được cơ quan có thẩm quyền đánh giá.

Vì sao cùng một loại cây nhưng chất lượng mỗi nơi khác nhau?

Hàm lượng hoạt chất phụ thuộc giống, thổ nhưỡng, khí hậu, tuổi cây và cách thu hái, sơ chế.

Có thể tự trồng cây thuốc để chữa bệnh không?

Không nên tự dùng cây thuốc để chữa bệnh khi chưa hỏi ý kiến thầy thuốc, vì dễ nhầm loài hoặc dùng sai liều.

Nguồn tham khảo

  1. WHO – Guidelines on good agricultural and collection practices (GACP) for medicinal plants (2003)
  2. Quyết định 3854/QĐ-BYT năm 2019 công bố thủ tục hành chính theo Thông tư 19/2019/TT-BYT về GACP
  3. WHO – Quality control methods for herbal materials (2011)

Tác giả: Dược sĩ Đỗ Việt Hà

Cập nhật lúc: 18/11/2026
Loading...