Dinh dưỡng vi lượng và lão hóa lành mạnh: Ăn thế nào cho đúng
Dinh dưỡng vi lượng là các vitamin và khoáng chất cơ thể cần với lượng rất nhỏ nhưng không thể thiếu; ăn đủ vi chất là một trong những nền tảng của lão hóa lành mạnh. Bữa ăn đa dạng, nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, ít đường và muối giúp cung cấp đủ vi chất cho từng lứa tuổi. Bài viết trình bày vai trò của vi chất, dấu hiệu thiếu vi chất và cách ăn uống để lão hóa lành mạnh.
Vi chất dinh dưỡng là gì?
Vi chất dinh dưỡng là các vitamin và khoáng chất cơ thể cần với lượng rất nhỏ để tạo enzym, hormon và duy trì tăng trưởng, phát triển bình thường, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Dưới đây là các nhóm vi chất và lý do cần bổ sung từ bên ngoài [1].
Vi chất dinh dưỡng gồm những nhóm nào?
Vi chất dinh dưỡng gồm 2 nhóm chính: vitamin và khoáng chất; vitamin lại chia thành nhóm tan trong nước và nhóm tan trong dầu. Cách phân loại cụ thể như sau:
| Nhóm vi chất | Ví dụ | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Vitamin tan trong nước | Vitamin nhóm B (B1, B2, B3, B5, B6, B9, B12), vitamin C | Tham gia chuyển hóa năng lượng, tạo máu, chống oxy hóa |
| Vitamin tan trong dầu | Vitamin A, D, E, K | Thị lực, hấp thu calci, chống oxy hóa, đông máu và chuyển hóa xương |
| Khoáng chất | Calci, magie, sắt, kẽm, iốt | Cấu tạo xương răng, tạo hồng cầu, miễn dịch, hormon tuyến giáp |

Các vitamin và khoáng chất cơ thể cần mỗi ngày
Thực vật còn cung cấp các hợp chất như polyphenol, carotenoid, có tác dụng chống oxy hóa và được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu về lão hóa [2].

Thực phẩm giàu flavonoid giúp chống lão hóa ở cả nam và nữ
Vì sao cơ thể cần bổ sung vi chất từ thực phẩm?
Cơ thể cần bổ sung vi chất từ thực phẩm vì phần lớn vitamin và khoáng chất không tự tổng hợp được, hoặc tổng hợp không đủ nhu cầu. Theo WHO, thiếu bất kỳ vi chất nào cũng có thể gây ra tình trạng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng [1].
Khi các dấu hiệu thiếu vi chất xuất hiện, tình trạng thiếu hụt thường đã diễn ra một thời gian dài [2]. Ăn đa dạng nhiều nhóm thực phẩm giúp hạn chế thiếu vi chất, vì mỗi nhóm thực phẩm chỉ giàu một số vi chất nhất định.
Thiếu vi chất có những dấu hiệu nào?
Thiếu vi chất có 6 dấu hiệu thường gặp: tê bì chân tay, mệt mỏi, chảy máu chân răng, giảm vị giác, giảm thị lực và chuột rút. Mỗi dấu hiệu liên quan đến một số vi chất cụ thể [1][3][4][5][6][7]:

6 dấu hiệu cảnh báo cơ thể thiếu vi chất
- Thiếu vitamin B12: bàn tay, bàn chân tê hoặc châm chích, mất thăng bằng, giảm trí nhớ [3].
- Thiếu sắt, folat, vitamin B12: thiếu máu, gây mệt mỏi, khó thở, chóng mặt [1].
- Thiếu vitamin C: mệt mỏi, viêm, sưng và chảy máu chân răng, vết thương lâu lành [4].
- Thiếu kẽm: giảm vị giác, khứu giác, vết thương chậm lành ở người lớn tuổi [5].
- Thiếu vitamin A: là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa có thể phòng ngừa ở trẻ em [1].
- Thiếu calci, magie: tê, châm chích, chuột rút, co cứng cơ [6][7].
Các biểu hiện này có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Người có biểu hiện kéo dài nên đi khám để bác sĩ xác định nguyên nhân, thay vì tự bổ sung.
Lão hóa lành mạnh là gì?
Lão hóa lành mạnh là quá trình duy trì khả năng thể chất, tinh thần để người cao tuổi tiếp tục làm những việc mình coi trọng, theo WHO. Lão hóa không thể đảo ngược, nhưng tốc độ và chất lượng lão hóa phụ thuộc nhiều vào lối sống [8].
Việt Nam già hóa dân số nhanh như thế nào?
Việt Nam là một trong những quốc gia già hóa dân số nhanh nhất thế giới: tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên là 11,9% năm 2019 và được dự báo vượt 25% vào năm 2050. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), khoảng năm 2036, Việt Nam sẽ chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già [9].

Tỷ lệ người cao tuổi ở Việt Nam năm 2019 và dự báo năm 2050
Trên thế giới, số người từ 60 tuổi trở lên khoảng 1 tỷ người năm 2020 và dự kiến tăng lên 2,1 tỷ người vào năm 2050 [8].
Yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình lão hóa?
Quá trình lão hóa chịu ảnh hưởng của di truyền, môi trường sống và lối sống, trong đó lối sống là nhóm yếu tố có thể thay đổi được. Theo WHO, ăn uống cân bằng, vận động đều đặn và không hút thuốc lá giúp giảm nguy cơ bệnh không lây nhiễm, duy trì khả năng thể chất và tinh thần [8].
Các bệnh thường gặp ở người cao tuổi gồm giảm thính lực, giảm thị lực, đau lưng, cổ và khớp, thoái hóa khớp, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường, trầm cảm và sa sút trí tuệ [8].
Ăn uống thế nào để lão hóa lành mạnh?
Để ăn uống lão hóa lành mạnh, cần thực hiện 3 việc: chọn thực phẩm đa dạng theo khuyến nghị, chế biến đúng cách để giữ vi chất, và chủ động bữa ăn cân đối khi bận rộn. Chi tiết từng việc như sau.
Nên ăn những nhóm thực phẩm nào?
Nên ăn đa dạng các nhóm thực phẩm, ít nhất 400 g rau quả mỗi ngày, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và nguồn đạm như cá, trứng, sữa. Các khuyến nghị chính của WHO cho người trưởng thành gồm [10]:
- Ăn ít nhất 400 g rau và trái cây mỗi ngày.
- Lấy chất bột đường chủ yếu từ ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây và các loại đậu.
- Đường tự do dưới 10% tổng năng lượng; muối dưới 5 g mỗi ngày.
- Chất béo không quá 30% tổng năng lượng, ưu tiên chất béo không bão hòa từ cá, các loại hạt, dầu thực vật.

Thực phẩm đa dạng giàu vi chất: rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, trứng, sữa
Với người cao tuổi, Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) khuyên bổ sung đủ đạm từ hải sản, sữa, đậu nành, các loại đậu để duy trì khối cơ, và chú ý vitamin B12 [11]. Người cao tuổi cũng nên uống đủ nước trong ngày [11].
Giữ vi chất khi chế biến thế nào?
Để giữ vi chất khi chế biến, nên hấp hoặc nấu nhanh, không nấu quá lâu, không bảo quản rau quả quá lâu và ăn sống các loại trái cây phù hợp. Vitamin C bị phá hủy bởi nhiệt và tan trong nước, nên nấu lâu và bảo quản lâu làm giảm lượng vitamin C; hấp hoặc nấu bằng lò vi sóng giúp hạn chế hao hụt [4].
Nguyên tắc chung khi bổ sung vi chất là đúng, đủ, đều: đúng loại vi chất cơ thể cần, đủ lượng theo khuyến nghị và đều đặn mỗi ngày [2].
Người bận rộn nên chọn bữa ăn thế nào?
Người bận rộn nên chuẩn bị bữa ăn có khẩu phần định sẵn, đủ đạm, chất xơ, ít đường và muối, thay vì bỏ bữa hoặc dùng đồ ăn nhanh nhiều năng lượng nhưng nghèo dưỡng chất. Một bữa ăn nhanh vẫn nên có nguồn tinh bột chậm, đạm và chất xơ.
Người bận rộn có thể tham khảo Fitmeal Thái Minh, bữa ăn dạng bột ngũ cốc khẩu phần định sẵn 185 kcal mỗi gói, ít đường, ít muối.

4 trụ cột của lão hóa lành mạnh
Như vậy, dinh dưỡng vi lượng đầy đủ, từ bữa ăn đa dạng và chế biến đúng cách, là nền tảng để lão hóa lành mạnh.
Bên cạnh dinh dưỡng, lão hóa lành mạnh còn cần vận động, giấc ngủ và đời sống tinh thần tích cực.
Ngoài dinh dưỡng, cần làm gì để lão hóa lành mạnh?
Ngoài dinh dưỡng, lão hóa lành mạnh cần 3 yếu tố: vận động đều đặn, ngủ đủ giấc và giữ tinh thần tích cực, kết nối xã hội.
Người cao tuổi nên vận động thế nào?
Người cao tuổi nên vận động mức độ vừa 150–300 phút mỗi tuần, kết hợp bài tập tăng sức mạnh cơ và bài tập thăng bằng để phòng ngã, theo WHO. Mỗi người nên theo đuổi ít nhất một môn thể thao phù hợp với sức khỏe như đi bộ, bơi, đạp xe, dưỡng sinh [12].
Vì sao người cao tuổi cần ngủ đủ giấc?
Người cao tuổi cần ngủ đủ giấc vì giấc ngủ giúp cơ thể phục hồi năng lượng và giữ cân bằng hoạt động trong ngày. Nên đi ngủ và thức dậy đúng giờ, hạn chế cà phê, trà đặc vào buổi chiều tối [2].
Tinh thần ảnh hưởng thế nào đến lão hóa?
Tinh thần tích cực và kết nối xã hội giúp người cao tuổi duy trì khả năng nhận thức và chất lượng sống. Tham gia các nhóm cộng đồng, học điều mới và rèn luyện trí não là những cách giữ tinh thần minh mẫn [2][8].
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có cần uống thêm vitamin tổng hợp không?
Không phải ai cũng cần. Người ăn đa dạng thường đủ vi chất; người ăn kém, kiêng khem hoặc có bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi bổ sung [11].
Thiếu vi chất có gây mệt mỏi không?
Có. Thiếu sắt, folat, vitamin B12 có thể gây thiếu máu, dẫn đến mệt mỏi, khó thở, chóng mặt [1].
Người cao tuổi nên ăn bao nhiêu muối mỗi ngày?
WHO khuyến nghị người trưởng thành ăn dưới 5 g muối mỗi ngày, tương đương 2 g natri [10].
Nguồn tham khảo
- World Health Organization. Micronutrients. who.int
- Thái Minh. Tài liệu đào tạo Dinh dưỡng vi lượng và Lão hóa lành mạnh.
- Office of Dietary Supplements, NIH. Vitamin B12 – Fact Sheet for Consumers. ods.od.nih.gov
- Office of Dietary Supplements, NIH. Vitamin C – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov
- Office of Dietary Supplements, NIH. Zinc – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov
- Office of Dietary Supplements, NIH. Calcium – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov
- Office of Dietary Supplements, NIH. Magnesium – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov
- World Health Organization. Ageing and health. who.int
- UNFPA Việt Nam. Ageing. vietnam.unfpa.org
- World Health Organization. Healthy diet. who.int
- National Institute on Aging (NIA). Healthy Meal Planning: Tips for Older Adults. nia.nih.gov
- World Health Organization (2020). Guidelines on physical activity and sedentary behaviour.
Tác giả: Dược sĩ Ngô Thị Bích Phượng
Tìm hiểu thêm: Fitmeal Thái Minh
Fitmeal Thái Minh là thực phẩm bổ sung dạng bột ngũ cốc, dùng làm bữa ăn phụ hoặc bữa ăn thay thế tiện lợi. Mỗi gói 50 g cung cấp 185 kcal, 9 g chất đạm, 26 g carbohydrat, 3,65 g chất xơ, 5 g chất béo và 150 mg canxi; đường tổng số không quá 2,5 g.

Fitmeal Thái Minh bữa ăn thay thế tiện lợi
- Thành phần chính: 15 loại ngũ cốc và thảo mộc, đạm thủy phân từ cá hồi, chất xơ hòa tan, canxi từ vỏ trứng, chiết xuất lá dâu tằm.
- Đối tượng: người từ 6 tuổi trở lên cần bữa ăn nhanh, tiện lợi; người bận rộn; người cần điều chỉnh khẩu phần, hạn chế đường.
- Cách dùng: pha 1 gói với khoảng 200 ml nước ấm 40–50°C; 1 gói cho bữa sáng hoặc bữa phụ, 2 gói khi thay bữa chính.
Xem chi tiết tại bài Fitmeal Thái Minh.
Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Bài viết mới nhất
- Bổ sung Calci: Ai nên uống, Uống như thế nào và lúc nào là phù hợp?
- Nước - Thải độc cơ thể, duy trì sự sống
- Ngủ đúng cách - Tinh thần minh mẫn - Làm việc hiệu quả
- Cardio và Kháng lực: Chọn giáo án vận động hiệu quả
- Vận động đúng cách - Dinh dưỡng hợp lý
- U mỡ, U xơ, U nang và các loại U lành tính khác - Nguyên nhân và cách phòng tránh
- Cắt túi mật - Chế độ ăn uống, sinh hoạt