Ngủ đúng cách - Tinh thần minh mẫn - Làm việc hiệu quả
Ngủ đúng cách là ngủ đủ 7 giờ trở lên mỗi đêm với người trưởng thành, đi ngủ và thức dậy đúng giờ, ngủ được trong vòng 30 phút và ít thức giấc giữa đêm. Giấc ngủ chất lượng giúp não bộ ghi nhớ, xử lý cảm xúc, ra quyết định tốt hơn, nhờ đó tinh thần minh mẫn và làm việc hiệu quả. Bài viết giải thích các giai đoạn của giấc ngủ, thời gian ngủ hợp lý, cách chuẩn bị cho giấc ngủ, tư thế ngủ đúng và nguyên nhân mất ngủ.

Giấc ngủ chất lượng giúp tinh thần minh mẫn, làm việc hiệu quả
Giấc ngủ diễn ra như thế nào?
Giấc ngủ diễn ra theo chu kỳ, gồm 4 nội dung: các giai đoạn ngủ, vai trò từng giai đoạn, thay đổi trong đêm và theo tuổi, vai trò của giấc ngủ với cơ thể. Mỗi đêm, người trưởng thành thường trải qua 4–6 chu kỳ [1][2][3].
Một chu kỳ giấc ngủ gồm những giai đoạn nào?
Một chu kỳ giấc ngủ gồm 4 giai đoạn: N1, N2, N3 thuộc giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (NREM) và giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM). Mỗi chu kỳ kéo dài khoảng 90–110 phút, theo thứ tự N1, N2, N3, N2 rồi REM [2][3].

Một chu kỳ giấc ngủ gồm N1, N2, N3 và REM
| Giai đoạn | Tỷ lệ thời gian ngủ | Sóng não | Cơ thể |
|---|---|---|---|
| N1 – chuyển tiếp | Khoảng 5% | Sóng theta, điện thế thấp | Còn trương lực cơ, thở đều; dễ bị đánh thức |
| N2 – ngủ nông | Khoảng 45% | Thoi ngủ và phức hợp K | Nhịp tim và thân nhiệt giảm |
| N3 – ngủ sâu | Khoảng 25% | Sóng delta chậm, biên độ cao | Khó đánh thức nhất |
| REM – ngủ mơ | Khoảng 25% | Gần giống lúc thức | Cơ bắp mất trương lực (trừ cơ mắt, cơ hoành); thở, mạch, huyết áp dao động |
Giấc ngủ NREM chiếm khoảng 75% tổng thời gian ngủ [3]. Một số tài liệu cũ chia giấc ngủ thành 5 giai đoạn; giai đoạn 3 và 4 trong cách chia cũ nay được gộp thành N3.
Mỗi giai đoạn ngủ có vai trò gì?
Mỗi giai đoạn ngủ có vai trò riêng: N1 đưa cơ thể vào giấc ngủ, N2 hỗ trợ củng cố trí nhớ, N3 phục hồi mô và miễn dịch, REM gắn với giấc mơ và hoạt động mạnh của não. Thiếu giai đoạn nào cũng ảnh hưởng đến cảm giác tỉnh táo khi thức dậy [3].
- N1: giai đoạn chuyển tiếp ngắn, khoảng 1–5 phút [3].
- N2: thoi ngủ liên quan đến củng cố trí nhớ kỹ năng và trí nhớ sự kiện; phức hợp K giúp duy trì giấc ngủ [3].
- N3: là giai đoạn cơ thể sửa chữa, tái tạo mô, xây dựng xương và cơ, tăng cường miễn dịch [3]. Một số người không thức dậy dù có tiếng ồn trên 100 decibel ở giai đoạn này [3].
- REM: giai đoạn thường nằm mơ; chuyển hóa ở não tăng tới 20% [3]. Cơ bắp thả lỏng giúp cơ thể không cử động theo giấc mơ [1].
Thức dậy giữa giai đoạn N3 dễ gây trạng thái quán tính giấc ngủ, khiến đầu óc lơ mơ, giảm khả năng làm việc trong 30 phút đến 1 giờ [3].
Giấc ngủ thay đổi thế nào trong đêm và theo tuổi?
Trong đêm, giấc ngủ sâu N3 tập trung ở nửa đầu, còn giấc ngủ REM dài dần ở nửa sau; theo tuổi, giấc ngủ sâu giảm dần và người cao tuổi thường dậy sớm hơn. Đây là lý do thức khuya hay dậy quá sớm đều làm mất phần giấc ngủ quan trọng [1][2][3].
- Giai đoạn REM đầu tiên xuất hiện khoảng 90 phút sau khi ngủ, chỉ kéo dài khoảng 10 phút; giai đoạn REM cuối có thể dài tới 1 giờ [3].
- Giai đoạn N2 dài dần qua mỗi chu kỳ, còn N3 ngắn dần [2][3].
- Trẻ sơ sinh ngủ REM nhiều hơn; đến khoảng 3 tháng tuổi, chu kỳ ngủ của trẻ khoảng 50 phút; người trưởng thành có chu kỳ khoảng 90 phút [1][3].
- Giấc ngủ sâu giảm mạnh từ tuổi thiếu niên, tiếp tục giảm ở tuổi trưởng thành và có thể gần như mất đi ở người cao tuổi [1].
- Người từ 65 tuổi thường thức dậy sớm hơn khoảng 1,5 giờ so với người 20–30 tuổi [3].
Giấc ngủ có vai trò gì với não bộ và cơ thể?
Giấc ngủ giúp não bộ học tập, ghi nhớ, giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc, đồng thời giúp tim mạch, đường huyết, hormon và hệ miễn dịch hoạt động ổn định. Thiếu ngủ làm rối loạn các chức năng này [4].
- Não bộ: giấc ngủ hỗ trợ học tập, ghi nhớ, ra quyết định và kiểm soát cảm xúc [4].
- Tim mạch: giấc ngủ tốt hỗ trợ tim và mạch máu phục hồi [4].
- Chuyển hóa: thiếu ngủ có thể làm đường huyết cao hơn bình thường [4].
- Cân nặng: thiếu ngủ làm tăng ghrelin (hormon gây đói) và giảm leptin (hormon gây no) [4].
- Miễn dịch: thiếu ngủ kéo dài làm giảm khả năng chống lại tác nhân gây bệnh [4].
Thời gian ngủ bao nhiêu là hợp lý?
Thời gian ngủ hợp lý gồm 4 nội dung: số giờ ngủ theo độ tuổi, giờ đi ngủ và thức dậy, cách ngủ bù và ngủ trưa, tiêu chuẩn của một giấc ngủ ngon. Ngủ đủ giờ nhưng thức giấc nhiều lần vẫn chưa phải là ngủ ngon.
Mỗi độ tuổi cần ngủ bao nhiêu giờ?
Người trưởng thành 18–60 tuổi cần ngủ từ 7 giờ trở lên mỗi đêm; trẻ em và thanh thiếu niên cần ngủ nhiều hơn. Bảng dưới là khuyến nghị của CDC Hoa Kỳ [5].
| Độ tuổi | Số giờ ngủ khuyến nghị mỗi ngày |
|---|---|
| 0–3 tháng | 14–17 giờ |
| 4–12 tháng | 12–16 giờ (kể cả ngủ ngày) |
| 1–2 tuổi | 11–14 giờ (kể cả ngủ ngày) |
| 3–5 tuổi | 10–13 giờ (kể cả ngủ ngày) |
| 6–12 tuổi | 9–12 giờ |
| 13–17 tuổi | 8–10 giờ |
| 18–60 tuổi | Từ 7 giờ trở lên |
| 61–64 tuổi | 7–9 giờ |
| Từ 65 tuổi | 7–8 giờ |
Tại Mỹ, hơn 1/3 người trưởng thành ngủ dưới 7 giờ mỗi đêm [6]. Người ngủ thiếu kéo dài có thể quen dần và không thấy buồn ngủ, nhưng khả năng thể chất và tinh thần vẫn giảm [6].
Nên đi ngủ và thức dậy lúc mấy giờ?
Nên chọn giờ thức dậy cố định trước, rồi tính ngược ít nhất 7 giờ ngủ cộng thời gian đi vào giấc ngủ để ra giờ lên giường; giữ đúng giờ này mỗi ngày, kể cả cuối tuần. Lịch ngủ cố định giúp ổn định nhịp sinh học [5][7].
Ví dụ, cần dậy lúc 6 giờ sáng và mất khoảng 20–30 phút để ngủ, nên lên giường khoảng 22 giờ 30 để ngủ đủ 7 giờ. Mayo Clinic khuyên không nằm trên giường quá 8 giờ mỗi đêm [7].
Khi muốn đổi giờ ngủ, nên dịch dần mỗi lần 15–30 phút, thay vì thay đổi đột ngột [6]. Đi ngủ muộn hơn 30–60 phút trong vài ngày cũng có thể tích lũy thành món nợ ngủ đáng kể [6].
Ngủ bù và ngủ trưa thế nào cho đúng?
Ngủ bù cuối tuần chỉ giúp đỡ mệt, không bù hết thiếu ngủ; ngủ trưa nên ngắn, khoảng 10–30 phút vào đầu hoặc giữa buổi chiều, không quá 1 giờ. Điều quan trọng vẫn là ngủ đủ đều đặn mỗi đêm [6][7][8].
- Nợ ngủ là chênh lệch giữa số giờ cần ngủ và số giờ thực ngủ; ví dụ cần 8 giờ nhưng chỉ ngủ 6 giờ là nợ 2 giờ [6].
- Ngủ bù cuối tuần chưa chứng minh bù được rối loạn chuyển hóa do thiếu ngủ thường xuyên [6].
- Có thể mất tới 4 ngày để hồi phục sau khi mất 1 giờ ngủ, và tới 9 ngày để trả hết nợ ngủ [6].
- Ngủ trưa dưới 20 phút giúp tỉnh táo mà ít bị lơ mơ khi dậy [8]. Ngủ trưa không nên quá 1 giờ và tránh ngủ vào cuối buổi chiều [7].
- Để trả nợ ngủ, tăng dần thời gian ngủ mỗi lần 15–30 phút đến khi đủ nhu cầu [6].
Tiêu chuẩn của một giấc ngủ ngon là gì?
Giấc ngủ ngon ở người trưởng thành đạt 4 tiêu chuẩn: ngủ được trong 30 phút, thức giấc trên 5 phút không quá 1 lần, tổng thời gian thức giữa đêm không quá 20 phút, hiệu suất ngủ từ 85%. Đây là khuyến nghị của Quỹ Giấc ngủ Quốc gia Hoa Kỳ (NSF) [9].
- Thời gian đi vào giấc ngủ: 30 phút trở xuống [9].
- Số lần thức giấc trên 5 phút: không quá 1 lần mỗi đêm [9].
- Tổng thời gian thức sau khi đã ngủ: 20 phút trở xuống [9].
- Hiệu suất giấc ngủ (thời gian ngủ/thời gian nằm trên giường): từ 85% trở lên [9].
Ví dụ, nằm trên giường 8 giờ thì cần ngủ được ít nhất khoảng 6 giờ 48 phút để đạt hiệu suất 85%.
Chuẩn bị cho giấc ngủ thế nào?
Chuẩn bị cho giấc ngủ gồm 4 việc: giữ lịch ngủ đều đặn, chuẩn bị từ ban ngày, xây dựng thói quen thư giãn 30–60 phút trước khi ngủ và chuẩn bị phòng ngủ phù hợp. Đây là nền tảng của vệ sinh giấc ngủ [5][7][10].

Chuẩn bị tốt giúp ngủ sâu và thức dậy tỉnh táo
Giữ lịch ngủ đều đặn thế nào?
Để giữ lịch ngủ đều đặn, đi ngủ và thức dậy cùng giờ mỗi ngày, chỉ lên giường khi buồn ngủ và rời giường nếu sau khoảng 20 phút vẫn chưa ngủ được. Lịch ngủ cố định giúp cơ thể tự buồn ngủ đúng giờ [5][7][11].
- Đi ngủ và thức dậy cùng giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần [5][7].
- Nếu không ngủ được sau khoảng 20 phút, rời giường, làm việc nhẹ nhàng, thư giãn và chỉ quay lại khi buồn ngủ [7][11].
- Chỉ dùng giường để ngủ, không làm việc, ăn uống, xem điện thoại trên giường [11][12].
- Không ép bản thân phải ngủ ngay; chấp nhận nằm thức một cách thư giãn là một phần của liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ [11].
Chuẩn bị từ ban ngày thế nào?
Chuẩn bị từ ban ngày gồm 4 việc: tiếp xúc ánh sáng tự nhiên, vận động đều, ngừng dùng cà phê trước khi ngủ ít nhất 8 giờ và hạn chế ngủ ngày. Các việc này giúp ổn định nhịp sinh học [7][13][14].

Tiếp xúc ánh sáng ban ngày giúp ngủ ngon hơn vào ban đêm
- Ánh sáng ban ngày: tiếp xúc nhiều ánh sáng ban ngày giúp ngủ ngon hơn ban đêm, cải thiện tâm trạng và sự tỉnh táo [13]. Ra ngoài trời mỗi ngày cũng có ích [7].
- Vận động: tập đều đặn nhưng tránh tập sát giờ ngủ [7]. Xem thêm bài Vận động đúng cách - Dinh dưỡng hợp lý.
- Cà phê: thời gian bán thải của caffeine dao động 2–12 giờ; nên ngừng dùng caffeine ít nhất 8 giờ trước khi ngủ, ví dụ ngủ lúc 22 giờ thì không uống sau 14 giờ [14].
- Ngủ ngày: ngủ trưa ngắn, không quá 1 giờ, tránh ngủ cuối buổi chiều [7].
Caffeine dùng gần giờ ngủ có thể làm chậm đi vào giấc ngủ, giảm tổng thời gian ngủ và giảm giấc ngủ sâu [14]. Rượu giúp dễ ngủ lúc đầu nhưng làm giảm ngủ sâu và hay thức giấc giữa đêm [12].
Thói quen thư giãn trước khi ngủ gồm những gì?
Thói quen thư giãn bắt đầu 30–60 phút trước giờ ngủ, gồm 6 việc: tắt thiết bị điện tử, tắm nước ấm, ăn nhẹ nếu đói, thư giãn, ghi việc cần làm, đọc sách nhẹ. Làm các bước theo cùng thứ tự mỗi tối giúp cơ thể nhận tín hiệu sắp ngủ [10].

Ánh sáng xanh từ màn hình làm ức chế melatonin, gây khó ngủ
- Tắt thiết bị điện tử: ngừng dùng ít nhất 30 phút trước khi ngủ [5]; Harvard Health khuyên tránh màn hình sáng từ 2–3 giờ trước khi ngủ [13]. Ánh sáng xanh ức chế melatonin lâu gấp khoảng 2 lần ánh sáng xanh lá có độ sáng tương đương [13].
- Tắm nước ấm khoảng 40–43°C trước khi ngủ 1–2 giờ, lý tưởng khoảng 90 phút: một phân tích tổng hợp năm 2019 ghi nhận cách này giúp ngủ nhanh hơn trung bình khoảng 10 phút [15].
- Ăn uống: tránh bữa lớn và rượu sát giờ ngủ, nhưng không đi ngủ khi quá đói [5][7]; nếu đói, có thể ăn nhẹ hoặc uống trà thảo mộc không chứa caffeine [10].
- Thư giãn: hít thở sâu, thư giãn cơ tăng tiến, giãn cơ nhẹ nhàng hoặc thiền [10][11].
- Ghi việc cần làm: một nghiên cứu của Đại học Baylor trên 57 người trẻ khỏe mạnh cho thấy viết danh sách việc cần làm trong 5 phút trước khi ngủ có thể giúp đi vào giấc ngủ dễ hơn [16].
- Đọc sách nhẹ nhàng dưới ánh đèn dịu, nên đọc ở ngoài phòng ngủ [10].

Ghi lại việc cần làm giúp đầu óc yên tâm trước khi ngủ
Sleep Foundation khuyên chỉ thay đổi 1–2 thói quen mỗi lần và không tự trách khi chưa làm được [10].
Chuẩn bị phòng ngủ thế nào?
Phòng ngủ cần mát, tối, yên tĩnh, sạch sẽ, với nhiệt độ khoảng 15,6–20°C, lý tưởng quanh 18°C, cùng nệm, gối phù hợp. Thân nhiệt giảm khi ngủ, nên phòng mát giúp dễ ngủ và ngủ sâu hơn [17].

Phòng ngủ mát, khoảng 15,6–20°C, giúp dễ ngủ và ngủ sâu hơn
- Nhiệt độ: Sleep Foundation khuyến nghị khoảng 18,3°C; phòng quá nóng làm giảm giấc ngủ sâu và giấc ngủ REM [17].
- Ánh sáng: dùng rèm che sáng; nếu cần đèn ngủ, dùng ánh sáng đỏ mờ vì ít ảnh hưởng nhịp sinh học [10][13].
- Tiếng ồn: giữ phòng yên tĩnh [5]. Tiếng ồn hồng (pink noise, như tiếng mưa, tiếng sóng) có thể giúp ngủ nhanh hơn, nhưng bằng chứng còn hạn chế; nếu dùng, nên hẹn giờ tắt sau khoảng 60 phút [18].
- Đồ dùng: thay nệm, gối, chăn ga cũ hoặc không thoải mái [6]; giấu đồng hồ khỏi tầm nhìn, không để tivi trong phòng ngủ [11].
Tư thế ngủ nào giúp ngủ ngon?
Chọn tư thế ngủ cần nắm 4 điểm: ưu nhược điểm của từng tư thế, nên nằm nghiêng bên trái hay bên phải, tư thế cho người có vấn đề sức khỏe và cách chọn gối. Tư thế tốt là tư thế giữ cột sống thẳng và đường thở thông thoáng [19][20].
Ngủ nghiêng, nằm ngửa và nằm sấp khác nhau thế nào?
Ngủ nghiêng là tư thế phổ biến nhất và phù hợp với đa số người; nằm ngửa phân bố đều trọng lượng nhưng dễ ngáy; nằm sấp hỗ trợ lưng kém nhất. Hơn 60% người trưởng thành ngủ nghiêng [19].

Ngủ nghiêng kẹp gối giữa 2 chân, nằm ngửa kê gối dưới gối chân
| Tư thế | Ưu điểm | Nhược điểm | Không phù hợp với |
|---|---|---|---|
| Ngủ nghiêng | Giữ cột sống thẳng khi co gối nhẹ, kẹp gối giữa 2 chân; phù hợp người ngáy, ngưng thở khi ngủ | Có thể gây mỏi vai, tăng áp lực lên hông | Người đau vai |
| Nằm ngửa | Phân bố đều trọng lượng, hỗ trợ cột sống, giảm căng cơ cổ | Dễ ngáy, nặng thêm ngưng thở khi ngủ và trào ngược | Phụ nữ mang thai, người ngáy, ngưng thở khi ngủ, trào ngược dạ dày |
| Nằm sấp | Có thể giảm ngáy | Hỗ trợ lưng kém nhất; phải xoay cổ, dễ ưỡn quá mức thắt lưng | Phụ nữ mang thai, người đau cổ, đau lưng |

Nằm sấp phải xoay cổ, ít hỗ trợ cột sống
Nên nằm nghiêng bên trái hay bên phải?
Với đa số người, nghiêng trái hay phải không khác biệt đáng kể; nghiêng trái có lợi cho người trào ngược và phụ nữ mang thai, người bệnh tim có thể dễ chịu hơn khi nghiêng phải. Điều quan trọng là nệm, gối đỡ cột sống tốt [20].
- Trào ngược dạ dày: nằm nghiêng trái giữ thực quản cao hơn dạ dày một chút, giúp hạn chế trào ngược [20].
- Mang thai: nằm nghiêng trái giảm áp lực lên gan, cải thiện tuần hoàn đến thai và thận; thỉnh thoảng nằm nghiêng phải vẫn ổn [20].
- Bệnh tim: một số người suy tim thấy khó thở khi nằm nghiêng trái, nên có thể ưu tiên nằm nghiêng phải; bằng chứng về điểm này còn hạn chế [20].
Người có vấn đề sức khỏe nên ngủ tư thế nào?
Mỗi vấn đề sức khỏe có tư thế ngủ phù hợp riêng; bảng dưới tóm tắt 6 trường hợp thường gặp. Người có bệnh lý nên hỏi thêm ý kiến bác sĩ [20][21].
| Vấn đề sức khỏe | Tư thế gợi ý |
|---|---|
| Đau lưng | Nằm ngửa, kê gối dưới gối chân; hoặc nằm nghiêng, kẹp gối giữa 2 chân |
| Đau cổ | Nằm ngửa với gối đỡ cổ |
| Trào ngược, ợ nóng | Nằm nghiêng trái, kê cao phần thân trên |
| Ngáy, ngưng thở khi ngủ | Ngủ nghiêng, tránh nằm ngửa |
| Mang thai | Ngủ nghiêng, ưu tiên bên trái |
| Nghẹt mũi, xoang | Ngủ nghiêng về bên mũi thở thông hơn, hoặc kê cao đầu |
Chọn gối thế nào cho từng tư thế?
Gối cần giữ cổ thẳng hàng với cột sống: người ngủ nghiêng cần gối đủ dày lấp khoảng trống giữa đầu và nệm, người nằm ngửa cần gối thấp vừa, người nằm sấp cần gối thật mỏng hoặc không gối. Gối phù hợp quan trọng ngang tư thế ngủ [19][21].
- Ngủ nghiêng: gối lấp đầy khoảng trống giữa đầu và nệm; thêm 1 gối mỏng giữa 2 đầu gối để giữ hông thẳng [19].
- Nằm ngửa: gối tương đối thấp hoặc có chỗ lõm đỡ cổ; tránh gối quá cao; có thể kê gối mỏng dưới gối chân hoặc thắt lưng [19].
- Nằm sấp: gối thật mỏng hoặc không dùng gối; kê gối mỏng dưới hông và dùng nệm cứng hơn [19].
Nguyên nhân nào làm giảm chất lượng giấc ngủ?
Nguyên nhân làm giảm chất lượng giấc ngủ gồm 3 nhóm: lối sống và môi trường, căng thẳng tâm lý, bệnh lý và thuốc. Một người có thể cùng lúc có nhiều nguyên nhân [12].
Lối sống và môi trường ảnh hưởng đến giấc ngủ thế nào?
Lối sống và môi trường làm giảm chất lượng giấc ngủ khi giờ ngủ thất thường, dùng thiết bị điện tử, ăn uống, dùng chất kích thích sát giờ ngủ hoặc phòng ngủ ồn, sáng, nóng. Đây là nhóm nguyên nhân dễ thay đổi nhất [5][12].
- Giờ ngủ, giờ dậy thất thường; làm ca, lệch múi giờ [12].
- Ngủ ngày nhiều, dùng giường để làm việc, ăn uống, xem điện thoại [12].
- Ăn bữa lớn sát giờ ngủ, gây khó chịu hoặc ợ nóng [12].
- Cà phê, nicotine gây khó ngủ; rượu làm giảm ngủ sâu [12].
- Phòng ngủ có ánh sáng, tiếng ồn, nhiệt độ không phù hợp [5][17].
Căng thẳng, lo âu gây mất ngủ ra sao?
Căng thẳng do công việc, học tập, tài chính, gia đình hoặc biến cố như mất người thân, mất việc là nguyên nhân thường gặp của mất ngủ. Các rối loạn tâm thần như lo âu, trầm cảm cũng gây mất ngủ; thức dậy quá sớm là một dấu hiệu của trầm cảm [12].

Căng thẳng, lo âu khiến đầu óc khó thư giãn khi đi ngủ
Người dễ bị mất ngủ hơn gồm phụ nữ, người trên 60 tuổi, người có bệnh lý thể chất hoặc tâm thần, người căng thẳng nhiều và người có lịch sinh hoạt thất thường [12].
Bệnh lý và thuốc ảnh hưởng đến giấc ngủ thế nào?
Nhiều bệnh lý và thuốc gây khó ngủ hoặc ngủ không sâu, gồm đau mạn tính, trào ngược dạ dày, bệnh tim, hen, đái tháo đường, cường giáp, ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên. Người có các bệnh này cần điều trị bệnh nền [12].
- Bệnh mạn tính: ung thư, đái tháo đường, bệnh tim, hen, cường giáp, Parkinson, Alzheimer [12].
- Rối loạn giấc ngủ: ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên [12].
- Thuốc: một số thuốc chống trầm cảm, thuốc hen, thuốc huyết áp và thuốc không kê đơn có chất kích thích như thuốc giảm đau, dị ứng, cảm cúm, giảm cân [12].
Thiếu ngủ ảnh hưởng thế nào đến tinh thần và hiệu quả làm việc?
Thiếu ngủ ảnh hưởng ở 3 khía cạnh: chức năng não và tâm trạng, hiệu suất làm việc và an toàn, cân nặng và bệnh mạn tính. Các ảnh hưởng này tích lũy khi thiếu ngủ kéo dài [4].

Thiếu ngủ làm cơ thể phản ứng chậm, tăng huyết áp, tăng nguy cơ béo phì và đái tháo đường
Thiếu ngủ ảnh hưởng đến não bộ và tâm trạng ra sao?
Thiếu ngủ làm giảm khả năng học tập, ghi nhớ, giải quyết vấn đề, ra quyết định và kiểm soát cảm xúc; thiếu ngủ còn liên quan đến trầm cảm và hành vi liều lĩnh. Ở trẻ em, thiếu ngủ biểu hiện bằng cáu gắt, thay đổi tâm trạng, thiếu động lực [4].
Thiếu ngủ làm giảm hiệu quả làm việc thế nào?
Người thiếu ngủ làm việc, học tập kém hiệu quả hơn, mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành công việc, phản ứng chậm hơn và mắc nhiều lỗi hơn. Chỉ cần ngủ thiếu 1–2 giờ mỗi đêm trong vài đêm, khả năng làm việc có thể giảm như khi thức trắng 1–2 ngày [4].
Lái xe khi buồn ngủ có thể ảnh hưởng tương đương hoặc hơn lái xe khi say rượu; tại Mỹ, tình trạng này liên quan đến khoảng 100.000 vụ tai nạn và 1.500 ca tử vong mỗi năm [4].
Thiếu ngủ ảnh hưởng đến cân nặng và bệnh mạn tính ra sao?
Thiếu ngủ làm tăng cảm giác đói, tăng đường huyết và liên quan đến nguy cơ béo phì, đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim và đột quỵ. Người trưởng thành ngủ đều 7–8 giờ mỗi đêm có nguy cơ béo phì thấp hơn [4][6].
Do thiếu ngủ làm tăng hormon gây đói, người đang giảm cân dễ ăn nhiều hơn khi ngủ không đủ [4].
Như vậy, ngủ đúng cách với thời gian ngủ hợp lý, chuẩn bị chu đáo và tư thế phù hợp giúp tinh thần minh mẫn và làm việc hiệu quả hơn mỗi ngày.
Khi đã áp dụng các biện pháp trên mà vẫn ngủ kém kéo dài, cần nghĩ đến mất ngủ cần điều trị.
Khi nào mất ngủ cần đi khám?
Về việc đi khám vì mất ngủ, cần nắm 3 điểm: phân biệt mất ngủ cấp và mạn, dấu hiệu cần gặp bác sĩ, có nên tự dùng thuốc ngủ. Chi tiết như sau.
Mất ngủ cấp và mất ngủ mạn khác nhau thế nào?
Mất ngủ cấp kéo dài vài ngày đến vài tuần, thường do căng thẳng hoặc biến cố; mất ngủ mạn kéo dài từ 3 tháng trở lên. Mất ngủ mạn thường có nhiều nguyên nhân phối hợp [12].
Dấu hiệu nào cần gặp bác sĩ?
Cần gặp bác sĩ khi thường xuyên khó ngủ, hay thức giấc giữa đêm, vẫn mệt và buồn ngủ ban ngày dù ngủ đủ giờ, hoặc có dấu hiệu của rối loạn giấc ngủ. Bác sĩ có thể yêu cầu ghi nhật ký giấc ngủ hoặc đo đa ký giấc ngủ [5].
Nhật ký giấc ngủ ghi giờ đi ngủ, số lần thức giấc, giờ thức dậy, ngủ ngày, vận động, rượu, cà phê và thuốc đang dùng [5]. Ngáy to, ngừng thở khi ngủ, khó chịu ở chân về đêm là các dấu hiệu gợi ý rối loạn giấc ngủ cần khám [5][12].
Có nên tự dùng thuốc ngủ không?
Không nên tự dùng thuốc ngủ kéo dài; liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) thường là phương pháp được khuyến nghị đầu tiên cho mất ngủ kéo dài. CBT-I xử lý nguyên nhân gây mất ngủ, còn thuốc chủ yếu làm giảm triệu chứng [11].
Một số thuốc ngủ kê đơn có nguy cơ tác dụng phụ như lệ thuộc, triệu chứng cai thuốc, buồn ngủ khi cần tỉnh táo [11]. Thuốc ngủ chỉ nên dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ trưa bao lâu là đủ?
Khoảng 10–30 phút vào đầu hoặc giữa buổi chiều; ngủ dưới 20 phút giúp tỉnh táo mà ít bị lơ mơ. Không ngủ trưa quá 1 giờ [7][8].
Ngủ bù cuối tuần có tốt không?
Ngủ bù giúp đỡ mệt nhưng thường không bù hết thiếu ngủ. Nên giữ giờ ngủ, giờ dậy đều đặn cả tuần [6].
Nên ngừng uống cà phê trước khi ngủ bao lâu?
Nên ngừng ít nhất 8 giờ trước khi ngủ, vì caffeine có thời gian bán thải 2–12 giờ tùy người [14].
Nhiệt độ phòng ngủ bao nhiêu là phù hợp?
Khoảng 15,6–20°C, lý tưởng quanh 18°C. Phòng quá nóng làm giảm giấc ngủ sâu và giấc ngủ REM [17].
Nằm mãi không ngủ được thì nên làm gì?
Nếu sau khoảng 20 phút vẫn chưa ngủ, rời giường, làm việc nhẹ nhàng, thư giãn và quay lại giường khi thấy buồn ngủ [7][11].
Nguồn tham khảo
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Stages of Sleep. nhlbi.nih.gov
- Sleep Foundation. Stages of Sleep. sleepfoundation.org
- Patel AK, et al. Physiology, Sleep Stages. StatPearls. NCBI Bookshelf. ncbi.nlm.nih.gov
- NHLBI. Sleep Deprivation and Deficiency – Health Effects. nhlbi.nih.gov
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Sleep. cdc.gov
- Sleep Foundation. Sleep Debt and Catch-Up Sleep. sleepfoundation.org
- Mayo Clinic. Sleep tips: 6 steps to better sleep. mayoclinic.org
- Sleep Foundation. Do Power Naps Work? sleepfoundation.org
- Ohayon M, et al. National Sleep Foundation's sleep quality recommendations: first report. Sleep Health. 2017;3(1):6–19.
- Sleep Foundation. Bedtime Routine for Adults. sleepfoundation.org
- Mayo Clinic. Insomnia treatment: Cognitive behavioral therapy instead of sleeping pills. mayoclinic.org
- Mayo Clinic. Insomnia – Symptoms and causes. mayoclinic.org
- Harvard Health Publishing. Blue light has a dark side. health.harvard.edu
- Sleep Foundation. Caffeine and Sleep. sleepfoundation.org
- Haghayegh S, et al. Before-bedtime passive body heating by warm shower or bath to improve sleep: A systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2019. (Tóm tắt: UT News, Đại học Texas tại Austin)
- Baylor University. Can Writing Your 'To-Do's' Help You to Doze? (2018) – nghiên cứu của Scullin MK và cộng sự, Journal of Experimental Psychology: General.
- Sleep Foundation. Best Temperature for Sleep. sleepfoundation.org
- Sleep Foundation. Pink Noise and Sleep. sleepfoundation.org
- Sleep Foundation. What Is the Best Sleeping Position? sleepfoundation.org
- Sleep Foundation. Side Sleeping: Which Side Should You Sleep On? sleepfoundation.org
- Cleveland Clinic. The Best Sleeping Positions for a Restful Night. health.clevelandclinic.org
Tác giả: Dược sĩ Đỗ Việt Hà
Bài viết mới nhất
- Bổ sung Calci: Ai nên uống, Uống như thế nào và lúc nào là phù hợp?
- Nước - Thải độc cơ thể, duy trì sự sống
- Ngủ đúng cách - Tinh thần minh mẫn - Làm việc hiệu quả
- Cardio và Kháng lực: Chọn giáo án vận động hiệu quả
- Vận động đúng cách - Dinh dưỡng hợp lý
- U mỡ, U xơ, U nang và các loại U lành tính khác - Nguyên nhân và cách phòng tránh
- Cắt túi mật - Chế độ ăn uống, sinh hoạt