Vận động đúng cách - Dinh dưỡng hợp lý

Vận động đúng cách là vận động có mục tiêu, có kế hoạch và đủ cường độ, thời gian: người trưởng thành cần ít nhất 150–300 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, kèm 2 buổi tập tăng cơ. Dinh dưỡng hợp lý cho người tập luyện gồm đủ đạm, tinh bột từ ngũ cốc nguyên hạt, chất béo tốt, đủ nước và ăn đúng thời điểm trước, trong, sau khi tập. Bài viết cũng gợi ý cách bắt đầu và duy trì thói quen vận động mỗi ngày.

Vận động tích cực là gì?

Vận động tích cực là vận động có mục tiêu, có kế hoạch và đủ cường độ, thời gian để tăng nhịp tim, đốt cháy năng lượng. Để hiểu rõ, cần nắm 3 điểm: các yếu tố của vận động tích cực, cách xác định cường độ và những sai lầm thường gặp.

Các hoạt động thể chất hằng ngày

Vận động gồm cả tập thể thao và các hoạt động hằng ngày như đi bộ, leo cầu thang, làm việc nhà

Vận động tích cực gồm những yếu tố nào?

Vận động tích cực gồm 3 yếu tố: có mục tiêu, có kế hoạch và đủ cường độ, thời gian để tiêu hao năng lượng. WHO định nghĩa hoạt động thể lực là mọi cử động của cơ xương làm tiêu hao năng lượng [1].

  1. Có mục tiêu: ví dụ giảm cân, tăng sức bền, tăng cơ, giảm căng thẳng.
  2. Có kế hoạch: xác định môn tập, số buổi mỗi tuần, thời lượng mỗi buổi.
  3. Đủ cường độ và thời gian: đạt mức vừa hoặc mạnh, đủ số phút khuyến nghị mỗi tuần [1][2].

Làm sao biết mình vận động đủ cường độ?

Để biết mình vận động đủ cường độ, dùng phép thử nói chuyện: cường độ vừa là vẫn nói được nhưng không hát được; cường độ mạnh là chỉ nói được vài từ rồi phải lấy hơi. Đây là cách CDC hướng dẫn [3][4].

Trên thang cảm nhận gắng sức từ 0 đến 10, cường độ vừa tương ứng mức 5–6, cường độ mạnh từ mức 7–8 [4]. Cường độ phụ thuộc thể lực từng người: đi bộ nhanh có thể là mức vừa với người này nhưng là mức mạnh với người khác [3].

Cường độ Phép thử nói chuyện Ví dụ
Vừa Nói được, không hát được Đi bộ nhanh, đạp xe đường bằng, thể dục dưới nước, tennis đôi
Mạnh Chỉ nói được vài từ Chạy bộ, bơi sải liên tục, đạp xe lên dốc, tennis đơn, bóng rổ

Những sai lầm thường gặp khi tập luyện là gì?

Sai lầm thường gặp khi tập luyện gồm 4 nhóm: tập không đều, tăng cường độ quá nhanh, tập nhiều nhưng không điều chỉnh ăn uống và bỏ qua khởi động, nghỉ ngơi. Các sai lầm này khiến tập lâu mà không đạt mục tiêu hoặc dễ chấn thương.

  • Nay tập, mai bỏ: lợi ích sức khỏe đến từ vận động đều đặn [2].
  • Tăng quá nhanh: tập quá nhiều, quá sớm là nguyên nhân thường gặp của bong gân, gãy xương do quá tải [5].
  • Tập nhiều nhưng không giảm cân: giảm cân và giữ cân thường cần vận động nhiều hơn kèm thay đổi chế độ ăn [2].
  • Bỏ khởi động, thả lỏng và ngày nghỉ: làm tăng nguy cơ chấn thương [5].

Thực trạng vận động hiện nay ra sao?

Khoảng 31% người trưởng thành trên thế giới chưa vận động đủ theo dữ liệu năm 2022, tăng 5 điểm phần trăm so với năm 2010; 86% thanh thiếu niên chưa đạt mức khuyến nghị. Đây là số liệu của WHO [1].

Người vận động không đủ có nguy cơ tử vong cao hơn 20–30% so với người vận động đủ [1]. Ngược lại, CDC ước tính khoảng 110.000 ca tử vong mỗi năm tại Mỹ có thể phòng tránh nếu người từ 40 tuổi tăng vận động cường độ vừa đến mạnh [2]. Theo CDC, chỉ cần vận động thêm 10 phút mỗi ngày đã tạo ra khác biệt [2].

Vận động mang lại những lợi ích gì?

Vận động mang lại lợi ích ở 3 khía cạnh: thể chất, tinh thần và giấc ngủ, tuổi thọ. Nhiều lợi ích xuất hiện ngay sau buổi tập, số khác tích lũy theo thời gian [2].

Gia đình cùng vận động tại nhà

Vận động đều đặn mang lại lợi ích cho mọi lứa tuổi

Lợi ích cho thể chất gồm những gì?

Lợi ích cho thể chất gồm giảm nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, đái tháo đường type 2, ít nhất 8 loại ung thư, đồng thời giữ cân nặng, cơ và xương chắc khỏe. Các lợi ích này được WHO và CDC ghi nhận [1][2][6].

  • Tim mạch: 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần giúp giảm nguy cơ bệnh tim và đột quỵ, giảm huyết áp, cải thiện cholesterol [2].
  • Chuyển hóa: lợi ích với đái tháo đường type 2 và hội chứng chuyển hóa bắt đầu ngay cả dưới 150 phút mỗi tuần nếu tập đều [2].
  • Ung thư: vận động giúp giảm nguy cơ ít nhất 8 loại ung thư; WHO nêu cụ thể ung thư vú và ung thư đại tràng [2][6].
  • Cơ, xương: tập tăng cơ giúp duy trì khối cơ và sức mạnh; người vận động thường xuyên ít bị gãy cổ xương đùi hơn [2].
  • Cân nặng: khoảng 150 phút vận động vừa mỗi tuần giúp duy trì cân nặng [2].

Vận động có tốt cho tinh thần và giấc ngủ không?

Có, vận động giúp giảm lo âu ngắn hạn ngay sau buổi tập, ngủ ngon hơn và về lâu dài giảm nguy cơ trầm cảm, lo âu. Vận động đều còn giúp giữ khả năng tư duy, học tập, phán đoán khi về già [2].

WHO ghi nhận vận động có tác động tích cực đến tâm trạng, triệu chứng trầm cảm và sự suy giảm nhận thức [6]. Với người tập luyện, thói quen vận động đều đặn còn rèn tính kỷ luật và sự bền bỉ khi theo đuổi mục tiêu dài hạn.

Vận động có giúp sống lâu hơn không?

Có, vận động đều giúp giảm tử vong chung và nguy cơ tử vong sớm. Số bước đi mỗi ngày càng nhiều thì nguy cơ tử vong sớm càng giảm, đến một ngưỡng nhất định [2][6].

Theo CDC, lợi ích giảm tử vong sớm chững lại ở khoảng 8.000–10.000 bước mỗi ngày với người dưới 60 tuổi và 6.000–8.000 bước với người từ 60 tuổi [2]. Người trưởng thành đạt cả khuyến nghị aerobic và tập tăng cơ có nguy cơ tử vong do cúm, viêm phổi chỉ bằng khoảng một nửa [2].

Nên vận động bao nhiêu và chọn loại hình nào?

Để vận động đúng cách, cần nắm 3 điểm: thời lượng khuyến nghị mỗi tuần, sự khác nhau giữa cardio và tập kháng lực, cách bắt đầu tập luyện an toàn. Chi tiết như sau.

Người trưởng thành cần vận động bao nhiêu mỗi tuần?

Người trưởng thành 18–64 tuổi cần 150–300 phút vận động cường độ vừa hoặc 75–150 phút cường độ mạnh mỗi tuần, kèm tập tăng cơ ít nhất 2 ngày. Đây là khuyến nghị của WHO [6].

Đối tượng Aerobic (cardio) Tập tăng cơ Bổ sung
18–64 tuổi 150–300 phút cường độ vừa, hoặc 75–150 phút cường độ mạnh mỗi tuần Ít nhất 2 ngày/tuần, tác động mọi nhóm cơ lớn Không
Từ 65 tuổi Như người 18–64 tuổi Ít nhất 2 ngày/tuần Tập kết hợp thăng bằng và sức mạnh ít nhất 3 ngày/tuần để phòng ngã

Một phút vận động cường độ mạnh tương đương khoảng 2 phút cường độ vừa, và thời gian có thể chia đều trong tuần [3]. Ví dụ, 30 phút đi bộ nhanh mỗi ngày trong 5 ngày đạt mức 150 phút [2].

Cardio và tập kháng lực khác nhau thế nào?

Cardio (aerobic) làm tăng nhịp tim, tăng sức bền và tiêu hao năng lượng; tập kháng lực (gym, tạ, dây kháng lực) tác động lên nhóm cơ, giúp duy trì và tăng khối cơ. Người tập nên kết hợp cả 2 loại [3][6].

Đạp xe là bài tập cardio

Đạp xe là hình thức vận động cardio giúp tăng sức bền

Tiêu chí Cardio (aerobic) Tập kháng lực
Tác động chính Tim, phổi, sức bền Cơ, xương, sức mạnh
Ví dụ Đi bộ nhanh, chạy, bơi, đạp xe Nâng tạ, dây kháng lực, hít đất, gập bụng, một số tư thế yoga
Cách tập 150–300 phút cường độ vừa mỗi tuần 8–12 lần lặp là 1 hiệp; 1–3 hiệp; tập đến khi khó làm thêm lần nữa
Tần suất Chia đều trong tuần Ít nhất 2 ngày/tuần, mọi nhóm cơ lớn

Xem thêm các loại cardio, kháng lực, cách tính calo tiêu hao và giáo án mẫu 1 tuần tại bài Cardio và Kháng lực: Chọn giáo án vận động hiệu quả.

Tập kháng lực với tạ ấm

Tập kháng lực giúp duy trì và tăng khối cơ

Sau buổi tập kháng lực, cơ có thể đau mỏi. Tuy vậy, đau nhói, đau dữ dội, không chịu được sức nặng ở vùng bị đau hoặc đau kéo dài là dấu hiệu cần đi khám [5].

Bắt đầu tập luyện an toàn thế nào?

Để bắt đầu tập luyện an toàn, thực hiện 5 bước: tăng dần thời lượng và cường độ, khởi động, giãn cơ đúng cách, thả lỏng sau tập, nghỉ ngơi đủ. Các bước này giúp giảm nguy cơ chấn thương [5].

  1. Bắt đầu chậm, tăng dần tần suất, cường độ và thời lượng [5].
  2. Khởi động vài phút, ví dụ chạy tại chỗ, trước khi giãn cơ [5].
  3. Giữ mỗi động tác giãn cơ 10–20 giây, không giãn đến mức đau [5].
  4. Thả lỏng sau tập ít nhất 10 phút với động tác chậm, dài gấp khoảng 2 lần thời gian khởi động [5].
  5. Xếp ngày nghỉ trong tuần và ngủ đủ; người 18–60 tuổi cần ngủ từ 7 giờ mỗi đêm [5][7].

Người có bệnh mạn tính nên trao đổi với bác sĩ trước khi chuyển sang vận động cường độ mạnh [3].

Dinh dưỡng cho người tập luyện cần những nguyên tắc nào?

Dinh dưỡng cho người tập luyện gồm 4 nguyên tắc: đủ đạm, tinh bột và chất béo tốt; ăn đúng thời điểm trước, trong, sau tập; uống đủ nước; hạn chế thực phẩm không có lợi. Chế độ ăn hợp lý giúp tăng hiệu quả tập và phục hồi nhanh hơn.

Tháp dinh dưỡng

Tháp dinh dưỡng: nền tảng của chế độ ăn hợp lý cho người tập luyện

Người tập luyện cần bao nhiêu đạm, tinh bột và chất béo?

Người tập luyện thường cần 1,4–2,0 g đạm/kg cân nặng mỗi ngày, chia 20–40 g mỗi bữa; tinh bột chiếm 45–75% năng lượng, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt; chất béo không quá 30% năng lượng. Số liệu đạm theo Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN), tinh bột và chất béo theo WHO [8][9].

Thực phẩm giàu đạm cho người tập luyện

Nguồn đạm: thịt nạc, cá, trứng, sữa, các loại đậu và hạt

  • Đạm: 1,4–2,0 g/kg/ngày đủ cho phần lớn người tập luyện [8]. Mỗi bữa nên có 20–40 g đạm chất lượng cao, cách nhau khoảng 3–4 giờ [8][10].
  • Tinh bột: 45–75% năng lượng, chủ yếu từ ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây, các loại đậu [9].
  • Chất béo: không quá 30% năng lượng; chất béo bão hòa dưới 10%, chất béo chuyển hóa dưới 1%; ưu tiên chất béo không bão hòa [9].
  • Rau và trái cây: ít nhất 400 g mỗi ngày; chất xơ ít nhất 25 g mỗi ngày [9].

Với người 60 kg, mức 1,4–2,0 g/kg tương đương 84–120 g đạm mỗi ngày. Nguồn đạm gồm thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu.

Nên ăn gì trước, trong và sau khi tập?

Nên ăn bữa chính 3–4 giờ hoặc bữa nhẹ 1–3 giờ trước khi tập; bổ sung tinh bột khi tập trên 60 phút; ăn bữa có tinh bột và đạm trong vòng 2 giờ sau tập. Ăn đúng thời điểm giúp đủ năng lượng khi tập và phục hồi cơ sau tập [10][11][12].

Thời điểm Nên ăn Lý do
Trước tập Bữa chính trước 3–4 giờ hoặc bữa nhẹ trước 1–3 giờ; tinh bột kèm lượng đạm vừa phải; tập buổi sáng nên ăn nhẹ trước ít nhất 1 giờ Đủ năng lượng, tránh mệt và đói khi tập [11][12]
Trong tập Tập dưới 60 phút: nước lọc; trên 60 phút: khoảng 30–60 g tinh bột mỗi giờ, ví dụ dung dịch điện giải 6–8% Duy trì năng lượng, bù nước và điện giải [10][11]
Sau tập Bữa có tinh bột và đạm trong vòng 2 giờ; đạm chất lượng cao từ ngay sau tập đến 2 giờ sau Kích thích tổng hợp cơ, phục hồi cơ [10][11]
Trước ngủ Có thể dùng khoảng 30–40 g đạm casein (có trong sữa) Tăng tổng hợp cơ qua đêm [10]

Không nên tập khi quá no hoặc quá đói. Bữa ăn lớn cần 3–4 giờ để tiêu hóa, còn để bụng đói khi tập buổi sáng dễ mệt do đường huyết thấp [11][12].

Uống nước khi tập luyện thế nào?

Nên uống khoảng 473–710 ml nước trong 2–3 giờ trước tập, 118–237 ml mỗi 15–20 phút khi tập và 473–710 ml cho mỗi 0,5 kg cân nặng mất đi sau tập. Đây là hướng dẫn của Hiệp hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) [11].

Nước lọc thường là lựa chọn phù hợp cho phần lớn buổi tập. Đồ uống thể thao có điện giải giúp bù điện giải và cung cấp tinh bột khi tập trên 60 phút [11]. Lượng nước cần điều chỉnh theo cân nặng, thời tiết và môn tập [11].

Thực phẩm nào người tập luyện nên hạn chế?

Người tập luyện nên hạn chế 5 nhóm: đồ ăn nhiều đường, đồ uống có cồn và có ga, thực phẩm nhiều chất xơ hoặc chất béo ngay trước tập, chất béo xấu và thực phẩm nhiều muối. Các nhóm này làm giảm hiệu quả tập hoặc gây khó chịu khi tập [9][12].

  • Đường tự do: dưới 10% năng lượng, tương đương khoảng 50 g mỗi ngày với khẩu phần 2.000 kcal [9].
  • Đồ uống có cồn, có ga: khi tập nên thay bằng nước lọc, hoặc đồ uống điện giải nếu tập trên 60 phút [11].
  • Chất xơ, chất béo ngay trước tập: tiêu hóa chậm, dễ gây đầy bụng, khó chịu dạ dày; nên tránh các loại rau họ cải trước buổi tập [12].
  • Chất béo xấu: chất béo chuyển hóa dưới 1% năng lượng, tránh chất béo chuyển hóa công nghiệp [9].
  • Muối: dưới 5 g mỗi ngày [9].

Như vậy, vận động đúng cách kết hợp dinh dưỡng hợp lý giúp tăng hiệu quả tập luyện, giảm chấn thương và mang lại lợi ích sức khỏe lâu dài.

Hiểu nguyên tắc là bước đầu; điều quan trọng hơn là duy trì được thói quen vận động mỗi ngày.

Làm sao duy trì thói quen vận động lâu dài?

Để duy trì thói quen vận động lâu dài, cần 3 việc: bắt đầu từ thói quen nhỏ, chọn môn tập phù hợp mục tiêu và theo dõi tiến bộ. Điều quan trọng là tập đều và không bỏ cuộc.

Bắt đầu từ thói quen nhỏ thế nào?

Bắt đầu từ thói quen nhỏ là thêm 10 phút vận động mỗi ngày, đi bộ nhiều hơn và giảm thời gian ngồi. Theo CDC, chỉ cần thêm 10 phút mỗi ngày đã tạo khác biệt [2].

  • Đi bộ hoặc đạp xe cho quãng đường ngắn thay vì đi xe máy.
  • Đi cầu thang bộ thay thang máy.
  • Đứng dậy đi lại sau mỗi khoảng thời gian ngồi làm việc.
  • Chia 150 phút mỗi tuần thành 5 buổi, mỗi buổi 30 phút [2].

Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP. Hồ Chí Minh (HCDC), dựa trên Quyết định 5481/QĐ-BYT của Bộ Y tế, gợi ý thêm 3 thói quen [13]:

  • Đi bộ 10–15 phút sau mỗi bữa ăn.
  • Đứng dậy đi lại sau mỗi 20–30 phút ngồi lâu.
  • Không nghỉ tập quá 2 ngày liên tiếp.

Duy trì vận động đúng cách mỗi ngày

Duy trì vận động đúng cách mỗi ngày. Nguồn: HCDC

Chọn môn tập phù hợp mục tiêu thế nào?

Chọn môn tập theo mục tiêu: cardio cho sức bền và tiêu hao năng lượng, tập kháng lực cho sức mạnh và khối cơ, bài tập thăng bằng cho người cao tuổi. Kết hợp nhiều loại hình giúp giảm chấn thương và đỡ nhàm chán [5][6].

Người mới tập nên tự trả lời 2 câu hỏi: mục tiêu sức khỏe cụ thể của mình là gì, và môn tập nào phù hợp với mục tiêu, thể lực, thời gian của mình. Câu trả lời giúp xây dựng kế hoạch tập có mục tiêu, đúng tinh thần vận động tích cực.

Theo dõi tiến bộ tập luyện bằng cách nào?

Theo dõi tiến bộ bằng cách ghi lại số phút vận động mỗi tuần, số bước mỗi ngày và các mốc như cân nặng, sức bền, mức tạ. Ghi chép giúp nhận ra tiến bộ và điều chỉnh kế hoạch kịp thời.

Mốc tham khảo gồm 150–300 phút vận động vừa mỗi tuần [6] và 8.000–10.000 bước mỗi ngày với người dưới 60 tuổi [2]. Khi thấy mệt nhiều, đau cơ rõ hoặc đau, nên nghỉ buổi tập đó [5].

Câu hỏi thường gặp

Có nên tập thể dục khi bụng đói không?

Không nên tập khi quá đói. Nên ăn nhẹ trước khi tập 30 phút đến 1 giờ, ví dụ 1 gói bột dinh dưỡng Fitmeal Thái Minh hoặc 1 thanh năng lượng, để có thêm năng lượng cho buổi tập hiệu quả [11][12].

Sau khi tập bao lâu thì nên ăn?

Nên ăn bữa có tinh bột và đạm trong vòng 2 giờ sau tập. Nếu bữa chính còn xa, ăn nhẹ như sữa chua kèm trái cây [10][11].

Mỗi ngày nên đi bao nhiêu bước?

Lợi ích giảm tử vong sớm chững lại ở khoảng 8.000–10.000 bước mỗi ngày với người dưới 60 tuổi và 6.000–8.000 bước với người từ 60 tuổi [2].

Người tập gym cần bao nhiêu protein mỗi ngày?

Phần lớn người tập luyện cần 1,4–2,0 g protein/kg cân nặng mỗi ngày, chia 20–40 g mỗi bữa, cách nhau khoảng 3–4 giờ [8].

Nguồn tham khảo

  1. World Health Organization (WHO). Physical activity – Fact sheet. who.int
  2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Benefits of Physical Activity. cdc.gov
  3. CDC. What Counts as Physical Activity for Adults. cdc.gov
  4. CDC. How to Measure Physical Activity Intensity. cdc.gov
  5. American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) – OrthoInfo. Safe Exercise. orthoinfo.org
  6. WHO Regional Office for Europe. Physical activity – Fact sheet. who.int
  7. CDC. About Sleep. cdc.gov
  8. Jäger R, Kerksick CM, Campbell BI, et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:20.
  9. WHO. Healthy diet – Fact sheet. who.int
  10. Kerksick CM, Arent S, Schoenfeld BJ, et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: nutrient timing. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:33.
  11. Mayo Clinic. Eating and exercise: 5 tips to maximize your workouts. mayoclinic.org
  12. Cleveland Clinic. What To Eat Before and After a Workout. health.clevelandclinic.org
  13. Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP. Hồ Chí Minh (HCDC). Duy trì vận động đúng cách mỗi ngày (theo Quyết định 5481/QĐ-BYT ngày 30/12/2020). hcdc.vn

Tác giả: Dược sĩ Ngô Thị Bích Phượng


Tìm hiểu thêm: Fitmeal Thái Minh

Fitmeal Thái Minh là thực phẩm bổ sung dạng bột, phối hợp 15 loại ngũ cốc và thảo mộc, dùng làm bữa ăn phụ hoặc bữa ăn thay thế cho người cần điều chỉnh khẩu phần.

Fitmeal Thái Minh hộp 15 gói

Fitmeal Thái Minh hộp 15 gói x 50 g

  • Công dụng: bổ sung năng lượng và dưỡng chất cho cơ thể; dùng làm bữa ăn phụ hoặc bữa ăn thay thế tiện lợi, nhanh gọn; hỗ trợ điều chỉnh khẩu phần, kiểm soát chế độ ăn uống hằng ngày.
  • Thành phần chính (trong 100 g): hỗn hợp 15 loại ngũ cốc và thảo mộc 68 g (lúa mì, đậu đen, lúa mạch, gạo lứt, yến mạch, kiều mạch, ý dĩ và các loại khác), chất béo thực vật 9 g, đạm thủy phân từ cá hồi 2 g, chất xơ hòa tan từ ngô 2 g, calci từ vỏ trứng 600 mg, chiết xuất lá dâu tằm 400 mg.
  • Đối tượng: người từ 6 tuổi cần bữa ăn nhanh, tiện lợi; người ít thời gian chuẩn bị bữa ăn; người cần điều chỉnh khẩu phần, hạn chế đường trong chế độ ăn hằng ngày.
  • Cách dùng: pha 1 gói 50 g với khoảng 200 ml nước ấm 40–50°C, khuấy đều, dùng ngay; 1 gói cho bữa sáng hoặc bữa phụ, 2 gói thay bữa chính; dùng 1–2 gói mỗi ngày.
  • Lưu ý: sản phẩm có lúa mì, lúa mạch, yến mạch, kiều mạch, mầm lúa mì, đậu đen, đạm sữa, đạm cá; người dị ứng với các thành phần này không nên dùng.

Xem chi tiết tại bài Fitmeal Thái Minh.

Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Cập nhật lúc: 19/11/2026
Loading...