Kế hoạch dinh dưỡng giảm cân: Công thức vàng xây dựng bữa ăn
Kế hoạch dinh dưỡng giảm cân là chương trình ăn uống hằng ngày được tính theo lượng calo cần nạp, tỷ lệ các chất dinh dưỡng và cách chia bữa phù hợp với mục tiêu của từng người. Công thức cơ bản gồm 3 bước: tính calo cần nạp, giảm 300–500 kcal mỗi ngày và chia 5 bữa theo tỷ lệ carbohydrat, đạm, chất béo 50/30/20. Bài viết hướng dẫn cách xây dựng kế hoạch dinh dưỡng giảm cân từng bước.
Kế hoạch dinh dưỡng là gì?
Kế hoạch dinh dưỡng là chương trình ăn uống hằng ngày được xây dựng dựa trên mục tiêu, chỉ số cơ thể và tình trạng sức khỏe nền tảng của mỗi người. Dưới đây là lý do giảm cân cần kế hoạch và nguyên tắc chung của bữa ăn cân đối [1].

Thực phẩm lành mạnh cho kế hoạch dinh dưỡng giảm cân
Vì sao giảm cân cần kế hoạch dinh dưỡng?
Giảm cân cần kế hoạch dinh dưỡng vì cơ thể chỉ giảm mỡ khi năng lượng nạp vào ít hơn năng lượng tiêu hao, và kế hoạch giúp kiểm soát lượng calo mỗi bữa. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), lên kế hoạch bữa ăn giúp quản lý lượng calo nạp vào [2].
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người giảm cân từ từ, đều đặn khoảng 0,5–1 kg mỗi tuần dễ giữ được cân nặng hơn người giảm nhanh [3]. Chỉ cần giảm 5% cân nặng cũng giúp cải thiện huyết áp, mỡ máu và đường huyết [3].
Tháp dinh dưỡng gợi ý ăn thế nào?
Tháp dinh dưỡng gợi ý ăn nhiều ở đáy tháp (lương thực, rau quả), ăn vừa đủ ở giữa (đạm, dầu mỡ) và hạn chế ở đỉnh tháp (đường, muối). Các tầng của tháp từ đáy lên đỉnh gồm:

Tháp dinh dưỡng: ăn nhiều ở đáy, ăn ít ở đỉnh
- Lương thực, ngũ cốc: nền tảng của bữa ăn, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt.
- Rau, củ, quả: ăn nhiều, ít nhất 400 g mỗi ngày theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [4].
- Thịt, cá, trứng, đậu, sữa: ăn vừa đủ để cung cấp chất đạm.
- Dầu mỡ: dùng vừa phải, ưu tiên chất béo không bão hòa.
- Đường, muối: hạn chế; WHO khuyến nghị muối dưới 5 g mỗi ngày [4].
Tính lượng calo cần nạp mỗi ngày thế nào?
Để tính lượng calo cần nạp mỗi ngày, thực hiện 3 bước: tính năng lượng nghỉ ngơi (BMR), tính tổng năng lượng tiêu hao (TMR), rồi trừ đi 300–500 kcal nếu muốn giảm cân. Chi tiết từng bước như sau [1].
Tính năng lượng nghỉ ngơi (BMR) thế nào?
BMR là năng lượng cơ thể cần khi nghỉ ngơi hoàn toàn, tính theo cân nặng (W, kg), chiều cao (H, cm) và tuổi (A, năm). Công thức Harris-Benedict thường dùng như sau [1]:
| Giới | Công thức BMR (kcal/ngày) |
|---|---|
| Nam | 66 + (13,7 × W) + (5 × H) − (6,8 × A) |
| Nữ | 655 + (9,6 × W) + (1,8 × H) − (4,7 × A) |
Một tổng quan hệ thống đăng trên Journal of the American Dietetic Association năm 2005 ghi nhận công thức Mifflin-St Jeor ước tính BMR sát thực tế hơn các công thức khác [5]. Công thức Mifflin-St Jeor: nam = (10 × W) + (6,25 × H) − (5 × A) + 5; nữ = (10 × W) + (6,25 × H) − (5 × A) − 161.
Tính tổng năng lượng tiêu hao (TMR) thế nào?
Tổng năng lượng tiêu hao mỗi ngày (TMR) bằng BMR cộng năng lượng sinh hoạt (khoảng 20% BMR) và năng lượng vận động tích cực. Công thức: TMR = BMR + 20% BMR + năng lượng vận động [1].
Ví dụ: nữ 30 tuổi, nặng 60 kg, cao 158 cm, mỗi ngày tập thể dục tiêu hao khoảng 200 kcal:
- BMR = 655 + (9,6 × 60) + (1,8 × 158) − (4,7 × 30) ≈ 1.374 kcal.
- Năng lượng sinh hoạt = 20% × 1.374 ≈ 275 kcal.
- TMR = 1.374 + 275 + 200 ≈ 1.850 kcal.
Muốn giảm cân cần giảm bao nhiêu calo?
Muốn giảm cân, nên nạp ít hơn TMR khoảng 300–500 kcal mỗi ngày; muốn giữ cân thì nạp bằng TMR; muốn tăng cân thì nạp thêm 100–300 kcal. Với ví dụ trên, lượng calo cần nạp để giảm cân là khoảng 1.350–1.550 kcal mỗi ngày [1].
Không nên cắt giảm calo quá mạnh, vì giảm cân từ từ giúp duy trì kết quả lâu dài hơn [3]. Nhu cầu năng lượng trung bình theo NHS là khoảng 2.000 kcal mỗi ngày với nữ và 2.500 kcal với nam, thay đổi theo tuổi, cân nặng, chiều cao và mức vận động [2].
Công thức vàng chia bữa và chất dinh dưỡng thế nào?
Công thức vàng gồm 4 nguyên tắc: tỷ lệ carbohydrat, đạm, chất béo 50/30/20; chia 5 bữa mỗi ngày; ăn đủ đạm và chất xơ; chọn bữa phụ có khẩu phần định sẵn. Chi tiết từng nguyên tắc như sau [1].

Tỷ lệ năng lượng từ 3 nhóm chất và cách chia 5 bữa trong ngày
Tỷ lệ carbohydrat, đạm, chất béo bao nhiêu là hợp lý?
Tỷ lệ năng lượng hợp lý cho kế hoạch giảm cân là 50% từ carbohydrat, 30% từ chất đạm và 20% từ chất béo. Tỷ lệ này nằm trong khoảng khuyến nghị của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ: carbohydrat 45–65%, chất đạm 10–35%, chất béo 20–35% tổng năng lượng [6].
Với mức 1.500 kcal mỗi ngày, tỷ lệ 50/30/20 tương ứng khoảng 188 g carbohydrat, 113 g chất đạm và 33 g chất béo (1 g carbohydrat hoặc đạm cho 4 kcal, 1 g chất béo cho 9 kcal).
Chia bữa ăn trong ngày thế nào?
Nên chia 5 bữa mỗi ngày: bữa sáng 20%, bữa phụ 10 giờ 10%, bữa trưa 40%, bữa phụ 16 giờ 10% và bữa tối 20% tổng calo. Với mức 1.500 kcal, mỗi bữa tương ứng [1]:
| Bữa | Tỷ lệ | Calo (với 1.500 kcal/ngày) |
|---|---|---|
| Bữa sáng | 20% | 300 kcal |
| Bữa phụ 10 giờ | 10% | 150 kcal |
| Bữa trưa | 40% | 600 kcal |
| Bữa phụ 16 giờ | 10% | 150 kcal |
| Bữa tối | 20% | 300 kcal |
Khi lên thực đơn, nên ghi định lượng theo bát, gram hoặc ml và quy đổi ra kcal để dễ kiểm soát [1].
Cần ăn bao nhiêu đạm và chất xơ mỗi ngày?
Người giảm cân nên ăn 1–2 g chất đạm cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày, cùng 25 g chất xơ với nữ và 38 g với nam dưới 50 tuổi. Khuyến nghị chất xơ theo Viện Hàn lâm Y khoa Hoa Kỳ là 21 g với nữ và 30 g với nam từ 51 tuổi trở lên [1][7].
Mỗi bữa nên có 5–7 loại thực phẩm khác nhau để đa dạng vi chất [1]. Đạm đủ giúp no lâu và giữ khối cơ; chất xơ từ rau, ngũ cốc nguyên hạt giúp no lâu và hỗ trợ tiêu hóa.
Bữa phụ nên chọn thế nào?
Bữa phụ nên chọn món có khẩu phần định sẵn khoảng 150–200 kcal, đủ đạm và chất xơ, ít đường, như sữa chua không đường, trái cây kèm một nắm hạt, hoặc bột ngũ cốc pha sẵn. Bữa phụ giúp không bị quá đói, tránh ăn quá nhiều ở bữa chính.
Người bận rộn có thể tham khảo Fitmeal Thái Minh, mỗi gói 185 kcal, phù hợp với khẩu phần bữa phụ 10% trong kế hoạch 1.500–1.800 kcal mỗi ngày.
Như vậy, kế hoạch dinh dưỡng giảm cân hiệu quả bắt đầu từ việc tính đúng calo, chia bữa hợp lý và chọn thực phẩm đa dạng.
Bên cạnh công thức chia bữa, người giảm cân cần biết cách chọn thực phẩm và những trường hợp cần lưu ý.
Cần lưu ý gì khi áp dụng kế hoạch dinh dưỡng giảm cân?
Khi áp dụng kế hoạch dinh dưỡng giảm cân, cần lưu ý 3 điểm: biết năng lượng của thực phẩm thường dùng, nhận biết trường hợp cần chuyên gia hỗ trợ và điều chỉnh kế hoạch định kỳ.
Năng lượng của một số thực phẩm thường dùng là bao nhiêu?
Năng lượng của thực phẩm khác nhau rõ rệt: 100 g ức gà cung cấp khoảng 112 kcal với 22,5 g đạm, trong khi 100 g bánh mì trắng cung cấp khoảng 249 kcal. Bảng tham khảo trong 100 g thực phẩm như sau [1]:
| Thực phẩm (100 g) | Năng lượng | Đạm | Carbohydrat | Chất béo |
|---|---|---|---|---|
| Cơm trắng | 130 kcal | 2,5 g | 28,6 g | 0,3 g |
| Cơm gạo lứt | 110 kcal | 4,5 g | 20,4 g | 1,6 g |
| Khoai lang | 119 kcal | 0,8 g | 28,5 g | 0,2 g |
| Bánh mì trắng | 249 kcal | 7,9 g | 52,6 g | 0,8 g |
| Lòng trắng trứng | 46 kcal | 10,3 g | 1 g | 0,1 g |
| Ức gà | 112 kcal | 22,5 g | 0 g | 2,6 g |
| Thăn bò | 118 kcal | 21 g | 0 g | 3,8 g |
| Cá hồi | 136 kcal | 22 g | 0 g | 5,3 g |
| Tôm biển | 82 kcal | 17,6 g | 0,9 g | 0,9 g |
| Đậu phụ | 95 kcal | 10,9 g | 1,1 g | 5,4 g |
Giá trị có thể thay đổi theo giống, cách chế biến và tình trạng sống hay chín của thực phẩm.
Ai cần hỏi ý kiến chuyên gia trước khi áp dụng?
Người đái tháo đường, gout, bệnh thận, phụ nữ mang thai, cho con bú và người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng. Những trường hợp này cần điều chỉnh riêng lượng tinh bột, đạm hoặc năng lượng [1].
Người có thể thay thế thực phẩm trong kế hoạch bằng loại tương đương nếu bị dị ứng, nhưng nên có sự hướng dẫn của chuyên gia để đảm bảo kết quả [1].
Bao lâu nên điều chỉnh kế hoạch dinh dưỡng một lần?
Nên điều chỉnh kế hoạch dinh dưỡng khoảng 10 ngày một lần và không áp dụng một thực đơn quá 1 tháng, để cơ thể không thích nghi và kết quả rõ hơn. Khi cân nặng thay đổi, cần tính lại BMR và TMR theo cân nặng mới [1].
Câu hỏi thường gặp
Giảm cân bao nhiêu mỗi tuần là an toàn?
Khoảng 0,5–1 kg mỗi tuần. Theo CDC, giảm cân từ từ, đều đặn giúp giữ cân nặng lâu dài hơn [3].
Có nên bỏ bữa sáng để giảm cân không?
Không nên. Kế hoạch dinh dưỡng giảm cân chia 5 bữa, trong đó bữa sáng chiếm khoảng 20% tổng calo để duy trì năng lượng cho buổi sáng [1].
Ăn bao nhiêu chất xơ mỗi ngày là đủ?
Nữ dưới 50 tuổi cần khoảng 25 g, nam dưới 50 tuổi khoảng 38 g chất xơ mỗi ngày, theo Viện Hàn lâm Y khoa Hoa Kỳ [7].
Có nên ăn nhẹ trước khi tập thể dục không?
Có, nên ăn nhẹ thay vì tập khi bụng đói. Theo Cleveland Clinic, bữa nhẹ nên ăn trước khi tập 30 phút đến 1 giờ, ví dụ 1 gói bột dinh dưỡng Fitmeal Thái Minh hoặc 1 thanh năng lượng, để có thêm năng lượng cho buổi tập hiệu quả.
Nguồn tham khảo
- Thái Minh. Tài liệu đào tạo Xây dựng kế hoạch dinh dưỡng.
- NHS. Understanding calories. nhs.uk
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Losing Weight. cdc.gov
- World Health Organization. Healthy diet. who.int
- Frankenfield D, Roth-Yousey L, Compher C (2005). Comparison of predictive equations for resting metabolic rate in healthy nonobese and obese adults: a systematic review. Journal of the American Dietetic Association, 105(5):775–789.
- National Academies. Dietary Reference Intakes – Acceptable Macronutrient Distribution Ranges.
- Mayo Clinic. Dietary fiber: Essential for a healthy diet (theo khuyến nghị của Viện Hàn lâm Y khoa Hoa Kỳ). mayoclinic.org
Tác giả: Dược sĩ Ngô Thị Bích Phượng
Tìm hiểu thêm: Fitmeal Thái Minh
Fitmeal Thái Minh là thực phẩm bổ sung dạng bột ngũ cốc, dùng làm bữa ăn phụ hoặc bữa ăn thay thế tiện lợi. Mỗi gói 50 g cung cấp 185 kcal, 9 g chất đạm, 26 g carbohydrat, 3,65 g chất xơ, 5 g chất béo và 150 mg canxi; đường tổng số không quá 2,5 g.

Fitmeal Thái Minh bữa ăn thay thế tiện lợi
- Thành phần chính: 15 loại ngũ cốc và thảo mộc, đạm thủy phân từ cá hồi, chất xơ hòa tan, canxi từ vỏ trứng, chiết xuất lá dâu tằm.
- Đối tượng: người từ 6 tuổi trở lên cần bữa ăn nhanh, tiện lợi; người bận rộn; người cần điều chỉnh khẩu phần, hạn chế đường.
- Cách dùng: pha 1 gói với khoảng 200 ml nước ấm 40–50°C; 1 gói cho bữa sáng hoặc bữa phụ, 2 gói khi thay bữa chính.
Xem chi tiết tại bài Fitmeal Thái Minh.
Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Bài viết mới nhất
- Bổ sung Calci: Ai nên uống, Uống như thế nào và lúc nào là phù hợp?
- Nước - Thải độc cơ thể, duy trì sự sống
- Ngủ đúng cách - Tinh thần minh mẫn - Làm việc hiệu quả
- Cardio và Kháng lực: Chọn giáo án vận động hiệu quả
- Vận động đúng cách - Dinh dưỡng hợp lý
- U mỡ, U xơ, U nang và các loại U lành tính khác - Nguyên nhân và cách phòng tránh
- Cắt túi mật - Chế độ ăn uống, sinh hoạt